Þjóðmál - 01.12.2018, Qupperneq 82

80 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Fullveldi Íslands í 100 ár
Þegar Danmörk kvaddi Ísland
Símskeyti konungs 17. júní 1944
Þann 1. desember sl. voru liðin 100 ár frá því að Íslands var frjálst og fullvalda ríki.
Af því tilefni er hér birt grein sem Nils Svenningsen, fv. ráðuneytisstjóri danska
utanríkisráðuneytisins, skrifaði í Berlingske Tidende í maí 1984. Greinin var birt í Sögu,
tímariti Sögufélagsins, sama ár í íslenskri þýðingu að viðbættum inngangi frá
Ólafi Egilssyni sendiherra (inngangurinn er hér örlítið styttur). Því er gjarnan haldið
fram að Íslendingar hafi fært sér í nyt hernám Danmerkur til að losna undan danska
konungsdæminu. Eins og fram kemur í greininni er málið ekki alveg svo einfalt.
Inngangur eftir
Ólaf Egilsson sendiherra
Næst lýðveldisstofnuninni sjálfri á Þingvöllum
17. júní 1944 var það áreiðanlega stærsta
stund hátíðarinnar þegar þangað barst síðla
dags símskeyti með árnaðaróskum Kristjáns
X konungs sem þá sat í Kaupmannahöfn
hernuminni.
Konungur hafði staðið mjög eindregið
gegn lýðveldisstofnuninni vegna styrjaldar-
ástandsins og hinn 2. maí lýsti hann yfir: „Vér
getum ekki á meðan núverandi ástand varir
viðurkennt þá breytingu á stjórnarforminu,
sem Alþingi Íslands og ríkisstjórn hafa
ákveðið án samningaviðræðna við Oss.“1
En Íslendingar voru staðráðnir í að halda sínu
striki og fór þjóðaratkvæðagreiðsla um málið
fram 20-23. maí með þeirri niðurstöðu að
95,06% vildu stofna lýðveldi en aðeins 1,43%
voru á móti breytingu á stjórnarforminu.
Nær allir sem atkvæðisrétt höfðu tóku þátt
í atkvæðagreiðslunni. Línurnar voru ennþá
skýrari varðandi vilja þjóðarinnar til að segja
upp sambandslagasamningnum frá 1918.
Þegar Jón Krabbe, sendifulltrúi Íslands í
Kaupmannahöfn, flutti Kristjáni X niðurstöður
þjóðaratkvæðagreiðslunnar hinn 3. júní bar
hann konungi einnig í trúnaði þau skilaboð
frá Birni Þórðarsyni forsætisráðherra að hann
teldi að þjóðin mundi „verða djúpt snortin af
því, ef konungurinn sæi sér fært að þýðast
þann þjóðarvilja, sem svo ótvírætt hefur
verið látinn í ljós, en það myndi í framtíðinni
styrkja og varðveita þá virðingu og vináttu
sem Hans Hátign nýtur nú. Hið sama myndi
og gilda um dönsku þjóðina."2
Krabbe sótti illa að konungi. Hann var
sárþjáður af ólæknandi beinbroti eftir að hafa
fallið af hestbaki. Nú bættist það við að sjá
fram á Ísland ganga undan sér. Eins illa og
ástatt var fyrir konungi, segist Krabbe ekki
hafa getað sett það fyrir sig „þótt hann léti í
ljós vanþóknun sína í viðtali okkar án þess að
hafa vegið orðin.“ Fjórum dögum síðar komu
líka opinber skilaboð frá konungi um það að
hann „óskaði ekki að aðhafast neitt" í tilefni af
því sem lagt hafði verið fyrir hann.3
Svona var því ástatt um afstöðu konungs
11 dögum fyrir lýðveldisstofnun og hann
þekktur að skoðanafestu.