Þjóðmál - 01.12.2018, Blaðsíða 85

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 83
komulagi milli ríkjanna og setningu danskra
og íslenskra laga og var það gert með hinum
samhljóða sambandslögum frá 30. nóv. 1918.
Helsta ákvæði sambandslaganna er að Ísland
öðlast algert frelsi og sjálfstæði þannig að
löndin eru einungis í persónusambandi. Um
það segir svo í 1. grein: „Danmörk og Ísland
eru frjáls og fullvalda ríki í sambandi um einn
og sama konung og um samning þann er
felst í þessum sambandslögum."
Síðan koma ýmis ákvæði um jafnan rétt
íslenskra og danskra ríkisborgara í sambands-
ríkjunum, um fiskveiðar og eftirlit með
fiskveiðum, um siglingar og bestu kjör með
tilliti til tolla o.s.frv., um sérfræðiaðstoð frá
Dönum við framkvæmd utanríkisstefnu
Íslands, um stofnun dansk-íslenskrar ráðgjafa-
nefndar sem m.a. átti að fjalla um hver af
lögum annars ríkisins snertu hitt, o.s.frv.,
Að lokum má nefna mikilvægt ákvæði í 18. grein
sem miðaði að hugsanlegum sambands-
slitum. Fyrst er þar kveðið á um að sambandið
skuli gilda út árið 1940. Þá geti hvor aðilinn
um sig krafist gagnkvæmra samningaviðræðna
um hvort halda eigi sambandinu áfram eða
slíta því. Hafi ekki náðst samkomulag þremur
árum eftir að krafan um samningaviðræður
sé sett fram, geti hvor aðilinn um sig krafist
þess að sambandinu sé slitið.
Vel má líta á þetta 22 ára tímabil, sem sambands -
lögin áttu að gilda óbreytt, sem reynslutíma þar
sem aðilar áttu að íhuga þróun sambandsins og
taka afstöðu til áframhaldandi sambands, e.t.v.
í breyttu formi, eða sambandsslita. Í sambands-
lagasamningnum kemur mjög greinilega fram
að til sambands slita geti komið.
Það er víst óhætt að segja að sambandslaga-
samningurinn reyndist ágætlega á reynslu-
tímanum, bæði varðandi sambandið milli
aðildarríkjanna innbyrðis og afstöðu þeirra
til annarra ríkja. Sú staðreynd að Danir og
Íslendingar höfðu ekki sameiginlega utan-
ríkisstefnu á sambands lagatímabilinu stafaði
af því að þetta voru tvö sjálfstæð ríki (Danir
voru að þessu leytinu einungis eins konar
framkvæmdar aðili fyrir hönd Íslendinga).
Munurinn á utanríkisstefnu ríkjanna var
meðal annars tilkominn vegna þess að
Danir voru aðilar að Þjóðabandalaginu en
Íslendingar ekki. Þegar Ítalir réðust inn í
Eþjópíu árið 1935, samþykkti Þjóðabanda-
lagið að setja viðskiptabann á Ítalíu. Þessi
samþykkt var bindandi fyrir Danmörku sem
aðildarríki en ekki Ísland. Íslendingar gátu
því á þessum tíma, með aðstoð utanríkis-
þjónustu Dana, rætt við Ítali og gert samning
við þá um útflutning a fiski.
Ef eðlilegar stjórnmálaaðstæður hefðu ríkt
þegar reynslutímanum lauk, hefðu Íslendingar
eflaust strax krafist viðræðna við Dani um
sambandslagasamninginn og að öllum
líkindum hefðu Íslendingar alveg frá upphafi
slíkra viðræðna krafist fullkomins sjálfstæðis.
Í júnímánuði árið 1944 var Danmörk ennþá
hernumin af Þjóðverjum og Ísland háð
hinum vestrænu stórveldum. Því varð
engum viðræðum milli Dana og Íslendinga
við komið. Rök Íslendinga fyrir einhliða
sambands slitum voru sem hér segir: Enginn
veit hvernig styrjöldinni lýkur.
Nils Thomas Svenningsen (1894 ­ 1985)