Þjóðmál - 01.12.2018, Page 86

84 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Ef til vill með friðarráðstefnu til þess að finna
lausn á vanda málum Evrópu og öðrum
vanda málum. Við slíkar aðstæður er afar
mikilvægt að staða Íslands sem raunverulega
og að formi til frjáls og óháðs ríkis sé ótvíræð.
Að öðrum kosti yrðu vandamál Íslands sett
skör lægra á slíkri ráðstefnu og „Íslendingar
óska ekki eftir því" - eins og Ólafur Thors
forsætisráðherra orðaði það - „að land þeirra
verði rekald á friðarráðstefnu." 10
Þótt ókleift hafi verið að koma á beinum við-
ræðum milli þjóðanna vorið 1944, var ekkert
sem hindraði að Danir kæmu orð sendingum
til ríkisstjórnar Íslands í símskeytum frá utan-
ríkisráðuneytinu. Það var líka gert. Annars
vegar var með þeim hætti af hálfu Dana
mótmælt áformum Íslendinga um að slíta
sambandinu og hins vegar reynt að telja
Íslendinga á að bíða þess að beinar viðræður
við Dani yrðu mögulegar - en án árangurs.
Þegar ljóst varð vorið 1944 að Íslendingar
vildu slíta sambandinu án þess að bíða eftir
viðræðum við Dani, vakti það megna reiði
Dana í garð Íslendinga og því er ekki að leyna
að konungur reiddist því að Íslendingar
skyldu vilja láta til skarar skríða strax. Þessi
tilfinningaviðbrögð voru eðlileg og skulu ekki
átalin. Fyrir konung, sem ríkir yfir tveimur
sambandsríkjum, hlýtur það að sjálfsögðu að
vera ákaflega móðgandi og særandi að vera
hafnað af öðru þeirra. Síðustu dagana fyrir
17. júní hefur konungur sjálfsagt verið mjög
á bíðum áttum um hvort hann ætti að senda
heillaóskaskeyti eða ekki. En þegar stundin
rann upp og til átti að taka sigraðist hann
á tilfinningum sínum og ákvað að senda
heillaóskaskeyti sitt. Konungur hefði sjálfur
getað gefið frá sér að senda skeytið, því að þá
hefði ekki verið um að ræða stjórnarathöfn
samkvæmt stjórnarskránni. En konungur sá
að þetta væri hyggileg stjórnmálaákvörðun
og hagaði gjörðum sínum samkvæmt því.
Íslendingar slitu ekki sambandinu við Dani
fyrr en umþóttunartímanum var lokið, þegar
þeir hefðu við eðlilegar aðstæður getað
sett fram kröfu um sambandsslit - og hefðu
eflaust gert það. Ýmsir Danir, sem höfðu
skilning á afstöðu Íslendinga, töldu þetta
nokkrar málsbætur, út frá sjónarmiðinu:
Nauðsyn brýtur lög. Hefðu sambandsslitin
átt sér stað fyrir lok umþóttunartímans,
hefði það vafalaust aukið reiði Dana í garð
Íslendinga.
Það er enginn vafi á því að símskeytið frá
konungi hafði þau áhrif að slaka á spennunni
og menn drógu andann léttar, bæði í
Danmörku og á Íslandi. Þeir fjölmörgu Danir
sem höfðu móðgast „fyrir hönd konungs"
þegar ljóst varð að Íslendingar mundu slíta
sambandinu einhliða, sáu nú að þeir höfðu
verið „plus royaliste que le Roi" (konung-
hollari en konungurinn sjálfur). Og skeytið
hlýtur að hafa verið mikill léttir fyrir þá mörgu
Íslendinga sem vissulega höfðu viljað fullt
sjálfstæði Íslands en höfðu verið í vafa um
hvort rétt væri að slíta sambandinu einhliða.
Þeir gátu nú með góðri samvisku tekið þátt í
hátíðarhöldum hins nýja þjóðhátíðardags.
Bein viðbrögð við skeyti konungs var svar-
skeytið sem ríkisstjórnin sendi um hæl. Það
hljóðaði svo:
Ríkisstjórnin færir Hans Hátign Kristjáni X
hjartanlegar þakkir fyrir þær heillaóskir
til íslensku þjóðarinnar, sem bárust frá
konunginum 17. júní. Forsætisráðherra
birti kveðjuna þegar í stað í heyranda hljóði
að Þingvöllum fyrir miklum mannfjölda,
sem fagnaði boðskapnum með innilegasta
þakklæti. - Þegar forsætisráðherra bar fram
óskir um heill og blessun fyrir konung,
drottningu og fjölskyldu konungs, tók
mannfjöldinn undir með hrifningu.11
Þakkarskeytið var ósjálfráð tjáning um
fögnuð og gleði, þakklæti og létti. Sjaldan
hafa orð nokkurs konungs haft slík áhrif.
Þetta var ekkert venjulegt þakkarskeyti.
Þetta voru ósjálfráð fagnaðarviðbrögð
íslensku þjóðarinnar yfir því að Hans Hátign
konungurinn og þar með konungsríkið
Danmörk höfðu – þrátt fyrir allt - sætt sig
með umburðarlyndi við að aðskilnaður
landanna tveggja var orðinn staðreynd. Í
svari Íslendinga við heillaóskum konungs
má ef til vill einnig greina nokkra hryggð