Morgunblaðið - 24.09.2022, Blaðsíða 23

23
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 24. SEPTEMBER 2022
Á brúnni Göngu- og hjólabrýr setja víða svip sinn á borgarlandslagið og greiða götu fólks.
Kristinn Magnússon
Orkukreppan í Evrópu beinir
sjónum að þeirri eftirsóttu grænu
orku, sem við íbúar landsins búum
að. Þar kunna að vegast á siðferði-
leg og viðskiptaleg sjónarmið,
ekki síst varðandi þá auknu
hreinu orku, sem við þurfum til að
standa við skuldbindingar okkar
um samdrátt í losun gróðurhúsa-
lofttegunda. Gnótt er fjárfesta og
Evrópustyrkja sem fáanlegir
væru til að tengja Ísland við aðrar
orkuþurfandi þjóðir. Mikilvægt er
að eyða óvissu um hver staða okk-
ar yrði og skuldbindingar, ef slíkur strengur
yrði lagður að frumkvæði annarra en okkar
sjálfra.
Við blasir að orkukostnaður þeirra sem
tengdir eru hinu evrópska raforkuneti hefur
aukist gríðarlega að undanförnu, m.a.s.
tífaldast, s.s. í Suður-Noregi og í Bretlandi.
Stjórnvöld beggja landa hafa brugðist við með
niðurgreiðslum, en þrátt fyrir það mun raf-
magnsreikningur venjulegs bresks heimilis t.d.
hækka um sem svarar 33 þús. kr. á mánuði.
Niðurgreiðslurnar munu svo valda harkalegum
niðurskurði ríkissjóðanna, ef að líkum lætur.
Ódýr orka fallvatna og jarðvarma hefur lengi
vegið upp á móti viðvarandi dýrtíð og vaxtaokri
hérlendis og er að auki ein styrkasta stoð at-
vinnulífsins. Þessi verðmæti mætti nýta enn
frekar með orkusæknum, vistvænum iðnaði.
Búhnykkir fjölþættir
Senn er að baki metsumar í ferðaþjónustu og
enn fjölgar ferðafólki. Hlýnun jarðar og marg-
háttaðir landkostir hafa leitt til aukinnar eftir-
spurnar útlendinga eftir fasteignum, jörðum,
ám og fossum. Landið sjálft mun gefa meira af
sér í hlýnandi veðráttu. Þá fjölgar þeim sem líta
til ávinnings þess að styttri siglingaleiðir frá
Asíu munu opnast af völdum bráðnunar. Hér
þarf að standa vaktina. Skyldi því vera sinnt
sem skyldi?
Hér fellur til sjávar á degi hverjum margföld
sú gnótt drykkjarvatns sem þornandi heims-
byggð þarf til svölunar þorsta sínum. Víða er
horft öfundaraugum til okkar í
þessu samhengi. Ferskt vatnið og
hreinn sjórinn skapa einnig hag-
felldar forsendur fiskeldis á landi,
sem nú vex ört. Bætist það við
umdeilt eldi í sjókvíum. Því er
spáð að verðmætasköpun fisk-
eldis taki á allra næstu árum fram
úr hefðbundnum fiskveiðum, sem
lengst af hafa verið grunnstoð ís-
lensk atvinnulífs. Þá er ótalið
hugvitið, sköpunarkrafturinn,
menningin og hugverkarétturinn,
sem senn nálgast 20% af árlegum
útflutningstekjum okkar.
Girndaraugu þjóðanna og
kröpp kjör fátækra
Þegar litið er yfir sviðið blasir við mikil auð-
legð og það að við búum að flestu því sem aðrar
þjóðir sækjast hvað mest eftir nú um stundir.
Það sem helst varpar skugga á þessar alls-
nægtir okkar er sú dapurlega staðreynd að um
tíund landsmanna hokrar hér við fátæktar-
mörk. Þetta er auðvitað óviðunandi og sóma-
kennd okkar er misboðið. Fátæka fólkið á sama
rétt til að njóta auðlinda landsins eins og aðrir.
Lífsgæði í okkar ríka landi eru ekki einkaréttur
útvalinna. Því er stærsta áskorun okkar í dag
að rétta hlut þessa fátæka fólks – og það tafar-
laust!
Hin stóra áskorunin hlýtur að felast í því að
standa vörð um þau miklu verðmæti sem okkur
er falið að varðveita, nýta og ávaxta. Þjóðir
heimsins eru teknar að líta þau girndaraugum
og auðlindastefna Íslands þarf að taka af öll tví-
mæli um eignarhald og ákvörðunarrétt lands-
manna sjálfra.
Jakob Frímann Magnússon
» Það sem helst varpar
skugga á þessar allsnægtir
okkar er sú dapurlega stað-
reynd að um tíund landsmanna
hokrar hér við fátæktarmörk.
Jakob Frímann
Magnússon
Höfundur er þingmaður.
Stærstu áskoranir Íslands
Eitt helsta við-
fangsefni kjara-
viðræðnanna verður
hvernig eigi að verja
kaupmáttinn í land-
inu. Sumir fulltrúar
verkalýðshreyfing-
arinnar segja lausn-
ina vera að hækka
nafnlaun til að mæta
verðlagshækkunum
og hækkandi vöxtum. Hér er ekki
verið að fara ótroðnar slóðir. Í bók-
inni Í stormum sinna tíða er haft
eftir dr. Benjamín H.J. Eiríkssyni
hagfræðingi:
„Efnahagsvandi okkar Íslendinga
er fólginn í þeirri fáránlegu skoðun
launþegasamtakanna og foringja
þeirra, að kjarabætur séu fólgnar í
miklum krónutöluhækkunum.
Stefna og baráttuaðferðir launþega-
samtakanna, allt frá því komm-
únistar fóru að láta á sér bera eftir
1930, hafa ekki verið í neinu sam-
ræmi við staðreyndir lífsins og eðli
okkar þjóðfélags. Þessar aðferðir
spilla hinum sönnu farsældarmálum
alþýðu.“
Að þessu sögðu er rétt að staldra
við og líta blákalt á stöðuna. Efna-
hagslífið tók mun betur við sér í
kjölfar heimsfaraldurs en búist var
við. Spár um krappan efnahagssam-
drátt gengu ekki eftir að fullu. Á
þessum grunni hefur náðst mikill
árangur á vinnumarkaði. Launavísi-
tala Hagstofunnar hefur hækkað
um 24% frá undirritun kjarasamn-
inga 2019 og einnig dregið verulega
úr atvinnuleysi.
Alls staðar nema á Íslandi
Þegar þróun launa frá undirritun
lífskjarasamninga er skoðuð í al-
þjóðlegu samhengi sést hve góður
árangurinn hefur í raun verið.
Hækkun launa er ríflega þrefalt
meiri hérlendis en að meðaltali í
hinum ríkjum Norðurlandanna á
mælikvarða launa í framleiðslu-
greinum, sem gjarnan er notaður í
alþjóðlegum samanburði. Ef litið er
til lengra tímabils er svipaða sögu
að segja, laun í framleiðslugreinum
hafa hækkað um tæplega 7% að
jafnaði á ári. Það er margföld
hækkun miðað við helstu
samanburðarlönd.
Hvers vegna hafa laun á Íslandi
hækkað svo langt umfram laun hjá
nágranna- og viðskiptaþjóðum? Líkt
og kom fram í Kjarafréttum Efling-
ar nýverið hækka nafnlaun að jafn-
aði í takt við verðbólgu og fram-
leiðnivöxt til lengri tíma litið. Af
launaþróun síðasta áratugar mætti
halda að framleiðni hérlendis hafi
aukist margfalt umfram önnur þró-
uð ríki.
Raunin er hins vegar sú að fram-
leiðni hefur vaxið hóflega síðustu ár
eða um 1,3% árlega að jafnaði, sem
er aðeins eilítið umfram saman-
burðarþjóðir. Yfir sama tímabil hef-
ur verðbólga verið hófstillt, eða tæp
3%, sem er þó meira en í saman-
burðarlöndum. Laun hafa því hækk-
að talsvert umfram svigrúm fram-
leiðnivaxtar og verðbólgu. Ísland
sker sig að þessu leyti algjörlega úr
hópi nágrannaþjóðanna. Laun
hækka sem sagt í takt við fram-
leiðni og verðlag í þróuðum ríkjum,
en ekki á Íslandi. Eða hvað?
Hádegisverðurinn
er aldrei ókeypis
Staðreyndin er sú að þegar laun
hækka umfram þetta svigrúm kem-
ur að endanum að skuldadögum. Af-
leiðing þessara miklu launahækk-
ana hérlendis er sú að aukinn
þrýstingur er á innlendar verðlags-
hækkanir og eftirspurn. Hér er
verðstöðugleika fórnað. Til að bæta
gráu ofan á svart hefur sú staða
kallað á aðhald af hálfu Seðlabank-
ans til að spyrna gegn undirliggj-
andi verðbólguþrýstingi. Endur-
speglast aðhaldið í hærri
stýrivöxtum, sem voru yfir hlutlaus-
um vöxtum yfir tímabilið.* Reikn-
ingurinn birtist því í aukinni verð-
bólgu og hærra vaxtastigi, sem
dregur úr kaupmættinum.
Ástæða þess að verðbólga og
vextir voru ekki hærri en raun ber
vitni, þrátt fyrir miklar launahækk-
anir, eru hagfelld ytri skilyrði hér
áður, viðskiptakjarabati til ársins
2018 og uppgangur í ferðaþjónustu.
Það var mikil mildi. Nú er staðan
breytt og erlendir liðir sem áður
unnu gegn innlendum kostnaðar-
hækkunum eru nú sjálfstæður verð-
bólguvaldur. Við erum ekki lengur
með þessi spil á hendi og getum því
ekki leikið sama leikinn aftur núna.
Róum öll í sömu átt
Í komandi kjaraviðræðum er
markmið okkar allra að standa vörð
um þann mikla árangur sem náðst
hefur. Þar sem ytri skilyrði sem
áður reyndust okkur hagfelld leggj-
ast nú á sömu sveif og innlend verð-
bólga verður að taka mið af því.
Haga skal seglum eftir vindum.
Það er grundvallarmisskilningur
að hægt sé að kreista fram aukinn
kaupmátt með pennastriki. Hann
verður aðeins varanlegur ef laun
haldast í hendur við verðmæta-
sköpun og framleiðni. Við semjum
okkur ekki frá grundvallarlögmál-
um efnahagslífsins. Í þessu er síg-
andi lukka best.
Jóhannes
Stefánsson og
Gunnar Úlfarsson
» Það er grundvallar-
misskilningur að
hægt sé að kreista fram
aukinn kaupmátt með
pennastriki. Hann verð-
ur aðeins varanlegur ef
laun haldast í hendur
við verðmætasköpun og
framleiðni.
Gunnar Úlfarsson
Höfundar eru hagfræðingur og
lögfræðingur hjá Viðskiptaráði.
Lifandi hundur er öflugri en dautt ljón
Jóhannes Stefánsson
2010 til 2020* 6,4%
Meðalárshækkun launa, framleiðni og verðlags
6%
4%
2%
0%
Framleiðni Verðbólga
Nafnlaun
Danmörk Finnland Þýskaland Ísland Holland Noregur Svíþjóð Bretland Bandaríkin
*Hækkun tímakaups í framleiðslugreinum.
Heimild: OECD.
Launahækkanir í framleiðslugreinum*
8%
6%
4%
2%
0%
2002 til 2022
1. ársfj. 2019 til 1. ársfj. 2022
Danmörk Finnland Þýskaland Ísland Holland Noregur Svíþjóð Bretland Bandaríkin
6,8%
7,4%
*Hækkun tímakaups í framleiðslugreinum.
Tölur fyrir Ísland ná frá árinu 2005.
Heimild: OECD.