Læknaneminn - 01.10.1991, Blaðsíða 61

nafnið gefur til kynna sjálfvirkt á þær frumur sem
framleiða þetta efni en það eru t.d. frumur úr
sortuæxlum og illkynja bandvefsfrumur. Ahrifin eru
þau að auka hreyfanleika frumnanna. Loks er það
svokallaður “migration stimulating factor” - MSF.
Þessi þáttur fannst við rannsóknir á nokkuð
sérkennilegu fyrirbæri. Skrið eðlilegra
bandvefsfrumna í collagenhlaupi er háð frumufjölda
og minnkar nánar tiltekið með auknum þéttleika
frumnanna. Bandvefsfrumur úr fóstri sýna ekki þessa
takmörkun á skriði með vaxandi þétttleika og komið
hefur í ljós að bandvefsfrumur úr
brjóstakrabbameinsæxlum (sem eru mynduð af
þekjuvef) haga sér eins og fósturfrumurnar að þessu
leyti (mynd 3 a-c). En ekki nóg með það, heldur sýna
bandvefsfrumur sjúklinga með brjóstakrabbamein
fósturlíka hegðun þótt frumurnar séu úr húð af
handlegg. Með öðrum orðum er fyrirbærið almennt í
líkama þessra sjúklinga og meira að segja nokkrar
líkur á að það geti verið ættgengt, því að það finnst líka
hjá bandvefsfrumum heilbrigðra ættingja þessara
sjúklinga. MSF er efni sem fósturlíkar
bandvefsfrumur gefa frá sér. Það hefur áhrif á
bandvefsfrumur og verkar því sjálfvirkt og breytir
samsetningu millifrumuefnis sem frumurnar gefa frá
sér(Schorog Schor, 1987).
Þessum þremur annars ólíku hreyfiþáttum er
þannig sameiginlegt að þeir hafa fundizt í tengslum
við krabbamein og það liggur mjög nærri að álykta að
hreyfiþættir geti hjálpað illkynja frumum þegar þær
fara að vaxa ífarandi og sá sér út um líkamann.
Fllutverk þeirra í fósturþróun er enn óþekkt, en menn
gera ráð fyrir að þar hljóti eðlilegur starfsvettvangur
þeirra að vera við þá miklu flutninga á frumum sem eru
forsenda þess að vefir og líffæri myndist á fyrstu
stigum fósturþróunar.
Auk hreyfigetu frumnanna koma próteólýtisk
enzým við sögu og ryðja frumunum braut þegar þær
fara á flakk. Slík enzým hafa um skeið verið
viðfangsefni manna við rannsóknir á því hvað ræður
ífarandi vexti krabbameina en koma trúlega líka við
sögu við tilfærslur frumna á fósturkeiði. Það vill svo
til, að tveir íslendingar hafa lagt mikið til þessara
rannsókna, annar fyrir vestan haf: Unnur Pétursdóttir
(Þorgeirsson) í National Institutes of Health í
Bandaríkjunum og hinn fyrir austan haf: Karl
Tryggvason í Oulu í Finnlandi. Einkum hefur athygli
manna beinzt að enzýmum sem geta leyst sundur
collagen IV sem er mest áberandi í grunnhimnum, en
illkynja frumur af þekjufrumugerð þurfa að troðast
gegnum þetta lag þegar þær hefja íferð í nærliggjandi
vefi og svo þegar þær fara út úr blóðrásinni til að
mynda meinvörp. Lýst hefur verið fylgni milli
tilhneigingar æxlisfrumna til að meinvarpast og
magns af collagenasa IV sem þær framleiða
(Tryggvason et al., 1987). Æxlisfrumur framleiða
einnig gelatinasa af annarri gerð en eðlilegar frumur
og geturþetta enzým tekið þátt í niðurbroti collagens
IV (Mackay etal., 1990). Á fósturskeiði hefur verið
sýnt fram að próteasar séu að verki t.d. við ferðalag
frumna úr crista neuralis og við myndun fylgjunnar
(sjá Erickson, 1990).
4. Þroskunarþættir
Við eðlilega frumufjölgun jafnt á fósturskeiði
sem í endumýjun síðar meir er sérhæfing og þroskun
óhjákvæmilegur fylgifiskur. Jafnframt því sem
frumumar fjölga sér fara þær að sýna meiri og meiri
merki þess hvers konar sérhæfðar frumur þær eru að
verða og þegar þær hafa náð vissu þroskastigi hætta
þær að skipta sér og sérhæfast endanlega í fullþroska
frumur sem geta ekki lengur skipt sér. Dæmi um þetta
eru t.d. ntyndun vefja eins og þverrákóttra vöðva og
beina í fóstri og endurnýjun blóðfrumna í beinmerg.
Ýmiss konar boðefni koma við sögu við
frumuþroskun og eru t.d. vel þekkt áhrif kynhormóna
á þroskun y tri kyneinkenna. Eins og áður var sagt geta
vaxtarþættir svo sem TGF-G haft áhrif á þroskun
frumna. Lengi hefur verið talað um retínoíð, þ.e. A-
vítamín og ættingja þess, sem þroskunarþætti.
Snemma á öldinni voru gerðar tilraunir á rottum sem
sýndu að A-vítamínskortur hindraði eðlilega þroskun
húðfrumna en aftur á móti fjölguðu frumumar sér
óeðlilega mikið og líktust illkynja frumum. Síðar
hefur verið margstaðfest að retínoíð eru nauðsynleg á
þroskaskeiði frumna og geta jafnvel komið frumuin
með byrjandi illky nja sérkenni til þroska (sjá Spom og
Roberts, 1990).
Samspil vaxtar og þroska er hvað best þekkt í
blóðmyndandi vef og er þar orðin allvel skilgreind
keðjuverkun vaxtar- og þroskunarþátta. Við myndun
átfrumna (kleyfkjarna og einkjama) er fyrst að verki
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.
59