Læknaneminn - 01.10.1991, Síða 63

Að lokum má spyrja hvort unnt sé að hafa
eitthvert gagn af einhverju af ofanskráðri þekkingu.
Aðgerðir gegn krabbameini eru í aðalatriðum þrenns
konar: í fyrsta lagi forvamir, í öðru lagi greining sem
fyrst á sjúkdómsferli og í þriðja lagi meðferð. Þær
varnaraðgerði r sem nú eru tíðkaðar gegn krabbameini
felast fyrst og fremst í öðru atriðinu, þ.e. leit að
krabbameini áforstigi eðabyrjunarstigi. Um forvamir
gegn krabbameini má segja að þær séu enn ekki eins
markvissareins og forvarnir gegn hjartasjúkdómum.
Vissulega er hægt að draga úr þekktum
krabbameinsvöldum úr umhverfinu og þá fyrst og
fremst reykingum. Einnig er nokkuð farið að ræða um
fæðuvenjur sem gætu verndað gegn myndun
krabbameins. Flest er þetta heldur þokukennt enn sem
komið er en t.d. erbyrjað að gera tilraunir með retínoíð
til að koma í veg fyrir myndun krabbameins í
áhættuhópum. En þarna er einmitt komið að
verulegum vanda. Að vísu eru af faraldsfræðinni
þekkt ýmiss konar tengsl, sbr. reykingarnar og
fjölskyldusögu um brjóstakrabbamein (Tulinius et al,
1982), en það er ekkert til sambærilegt við t.d.
mælingar á blóðfitu sem áhættuþætti fyrir hjarta- og
æðasjúkdóma til þess að finna þá sem eiga sérstaklega
á hættu að fá krabbamein. Hjá Krabbameinsfélagi
íslands ernú unnið að rannsóknum á því hvort tjáning
á fóstursérkennum í bandvefsfrumum og framleiðsla
á MSF, eins og lýst var hér að framan, geti gefið
tækifæri til að prófa einstaklinga og fjölskyldur fyrir
mælanlegum áhættuþætti sem gæfi til kynna aukna
tilhneigingu til að mynda brjóstakrabbamein.
Auðvitað er allra best að hindra að krabbamein
myndist, næstbest er að útrýma því en ef hvorugt af
þessu tekst er þá hugsanlegt að hafa samt áhrif á
hegðun þess? Það er hugsanlegt. Rétt eins og á
fósturskeiði er hegðun og sérkenni illkynja frumna
sumpart innbyggð í þær sjálfar, t.d. hvítblæðisfrumur
sem geta ekki lokið eðlilegum þroskaferli eða
retinoblastomafrumursem vantarbæligen (Knudson,
1985) en sumpart getur hegðun þeirra líka verið háð
umhverfinu. Sem dæmi um það síðasttalda má nefna
að gagnstætt því sem e.t.v. mætti búast við gengur oft
verr að fá krabbameinsfrumur til að skipta sér í
frumurækt en sambærilegar eðlilegar frumur og er
þetta reynsla manna t.d. með hvítblæði og
brjóstakrabbamein. Öfugt dæmi við þetta er það, að
þegar frumstæðum stofnfrumum úr músafóstrum er
sprautað í fullorðnar mýs mynda þær æxli, en þegar
þeim er sprautað í músafóstur taka þær eðlilegan þátt
í myndun fóstursins (Bradley, 1990). Með hliðsjón af
sumu því sem sagt var frá að framan má hugsa sér
ýmsa möguleika. Fundist hafa ýmis efni sem geta
komið h vítblæðisfrumum til að þroskast. Sum þessara
efna eru reyndar þekkt sem krabbameinslyf vegna
verkunar á frumufjölgun (sjá Sachs, 1989). Ef til vill
muna einhverjir eftir sjónvarpsþætti sem sýndur var
s.l. vetur þar sem "erythroleukemiu"-frumur í rækt
sáustroðnaafhemoglobinifyrirtilstillieinsafþessum
efnum. Þessar niðurstöður gefa vonandi fyrirheit um
bætta meðferð í framtíðinni, en auðvitað er margt
ólært og t.d. er mikill einstaklingsmunur á því hvar
hvítblæðisfrumur hafa stöðvast á þroskaferlinum.
Þessar niðurstöður ná heldur ekki til annars konar
illkynja frumna. Þar er enn mjög margt ólært um
samskipti krabbameins úr þekjuvef við stoðvefinn í
kring sem trúlegageta skipt miklu máli. Til þess benda
m.a. hliðstæður úr fósturþróun um mikilvægi slíkra
samskipta svo og hugsanleg tengsl brjósta-
krabbameins við afbrigði í hegðun bandvefsfrumna,
sbr. að ofan. Kannski má gera sér vonir um að það
finnist leiðir til að hafa áhrif á samloðun og hreyfigetu
krabbameinsfrumna og koma í veg fyrir illvígasta
sérkenni þeirra þ.e. sáningu meinvarpa.
Heimildir
Alberts, B., Bray, D., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K. &
Watson, J.D. (1989) The Molecular Biology og the Cell. 2.
útg.,GarlandPublishing,New York&London.K. 14og 19.
Behrens, J., Mareel, M.M., Van Roy, F.M. & Birchmeier,
W. (1989) Dissecting tumorcell invasion: Epithelial cells
acquire invasive properties after the loss of uvomorulin-
mediated-cell adhesion. J.Cell.Biol., 108,2435-2447.
Benchomol, S., Fuks, A., Jothy, S., Beauchemin, N.,
Shirota, K. & Stanners, C.P. (1989) Carcinoembryonic
antigen, a human tumor marker, functions as an intercellular
adhesion molecule. Cell, 57, 327-334.
Bradley, A., (1990) Embryonic stem cells: Proliferation and
differentiation. Current Opinion in Cell Biol.,2,1013-1017.
Burgess, A. (1987) Growth factors and oncogenes. f: Brad-
shaw, R.A. & Prentis, S, (Ritstj.): Oncogenes and Growth
Factors, Elsevier Science Publishers, Amsterdam, 123-134.
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.
61