Læknaneminn - 01.10.1991, Síða 66

ábyrgð. Hinu er ekki að leyna að það er líka
ábyrgðarhluti að hafna bóluefni sem góð reynsla er
komináog geturkomiðívegfyriralvarlegarsýkingar.
Kíghóstabóluefni
Hvað veldur kíghósta? Sjúkdómsmynd.
Kíghósti orsakast af gramneikvæðri, staflaga
bakteríu, Bordetella pertussis. Hún berst með
úðasmiti inn í öndunarvegi og festir sig við
bifhárafrumur í þekju öndunarfæra. Til festingar er nú
talið að bakterían noti efnisþræði sem kallast
filamentous haemagglutinin (FHA) en ekki fimbriae,
eins og áður var haldið. (1)1 fimbriae eru hins vegar
kekkjunarefni (agglutinins) sem nýtast til flokkunar
mismunandi stofna (serotypes) B. pertussis. Þegar
bakterían hefur fest sig á bifhárafrumur fer hún að
fjölga sér þar og gefa frá sér skaðleg efni (toxín). Þau
valda skemmdum og frumudauða í bifháraþekjunni.
Þetta leiðir til tregðu eða stíflu í berkjum og hinna
svæsnu, tíðu hóstakasta, sem einkenna kíghósta. Eftir
langt hóstakast stendur sjúklingurinn á öndinni, síðan
kemur innöndunarsogið og oft fylgja uppköst í
kjölfarið. Krampaköst koma fyrir og stöku sinnum
heilaskemmdir. Hitahækkun verður lítil sem engin,
enda fer bakterían aldrei inn íblóð.
Ýmis skaðleg efni hafa verið einangruð úr
kíghóstabakteríunni og miklar rannsóknir gerðar ti 1 að
finna út hvaða sjúkdómseinkennum hvert þeirra
tengist en um þaðermargtenn óútkljáð. Þaðefni sem,
talið er valda aðalskemmdunum, kallast nú pertussis
toxín, PT, en gekk áður undirýmsum öðrum nöfnum.
Á hverja leggst kíghósti og hversu
alvarlegur og algengur er hann?
Kíghósti er algengastur í ungbörnum og bömum
innan skólaldurs, en getur komið fyrir á hvaða
aldursskeiði sem er. Sjúkdóms- og dánartíðni er
nátengd félagslegum og fjárhagslegum aðstæðum í
hverju landi. í vestrænum löndum var dánartíðni
kíghósta um 1:100 allt fram um 1930 en er nú um
1: 100.000. í þróunarlöndum er hann hins vegar enn
um 1:100. Kíghóstatilfelli eru nú talin vera um 60
milljónir á ári í heiminum og úr honum deyja árlega
um hálf milljón einstaklinga, mestmegnis ung böm.
(2)
Hvernig er best að greina kíghósta?
Öruggasta greiningaraðferðin er ræktun
bakteríunnar og besta sýnistökuaðferð er að ná
nefkoksstroki úr sjúklingi á byrjunarstigi
sjúkdómsins. Vandinn er hins vegar sá að á því stigi
sem stendur (7-10 daga er sjúklingurinn ekki kominn
með hin einkennandi hóstaköst og sog heldur aðeins
kvefeinkenni og því ekki grunaður um að vera með
kíghósta. Þegar hósta- og sogstigið hefst er bakterían
oftast horfin úr nefkoki og næst ekki lengur til
ræktunar. Þá er reynandi að taka sýni í ræktun frá
systkinum eða leiksystkinum ef þau kvefast stuttu
síðar. Bakterían er vel ræktanleg á séræti en ekki þýðir
að senda strokpinna um langan veg heldur þarf að hafa
kíghóstaæti tiltækt og sá sýninu á það sem allra fyrst
eftir töku þess. (3)
Vegna þessara vandkvæða á staðfestingu á
greiningu kíghósta er hann oftast greindur af
einkennum og er sú greining tiltölulega örugg, þegar
einkennin eru svæsin. Mildur kíghósti t.d. í
bólusettum börnum, er hins vegar erfiðari í
einkennagreiningu og ýmsir aðrir sýklar en
kíghóstabakterían geta valdið svipuðum einkennum.
í slíkum tilfellum getur mótefnamæling staðfest
greiningu.
Hvers vegna duga sýklalyf skammt til að
lækna kíghósta?
Kíghóstabakterían er næm fyrir ýmsum
sýklalyfjum, en þau koma ekki að haldi til lækningar
eftir að hóstaköstin eru by rjuð. Þá er bakterían búin að
valda vefjaskemmdunum og sýklalyf breyta engu þar
um. Þau geta hins vegar stöðvað smit frá sjúklingi og
er erýtrómýsin helst ráðlagt í þeim tilgangi. (4, 5)
64
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.