Læknaneminn - 01.10.1991, Blaðsíða 68

Er möguleiki á að útrýma kíghósta með
bóiusetningu?
Heilfrumubóluefnið vemdarekki nema 70-90%
þeirra sem fá það. (10) Vemdin dugar barninu heldur
ekki fyllilega nema í nokkur ár en trúlega dregur hún
eitthvað úr einkennum sjúkdómsins hjá stálpuðum,
bólusettum börnum. Það er því langt frá því að hægt sé
að útrýma kíghósta með heilfrumubóluefninu jafnvel
þóttþátttakaværi IOO%.Bóluefniðereinfaldlegaekki
nógu gott til þess.
Leit að markvissara og hættuminna
kíghóstabóluefni.
Talið er að þeir sem fá kíghósta öðlist ævilanga
vernd gegn endursýkingu. Þrátt fyrir miklar
rannsóknir er enn óljóst hvaða mótefnavakar
bakteríunnar framkalla þessa góðu vemd og hvers
eðlis mótefnin sem myndast eru. I heilum
kíghóstafrumum má með nútímatækni finna um 3000
mótefnavaka. Margir þeirra eru gagnslausir, aðrir
vekja mótefni og/eða valda skaða.
Töluverðir erfiðleikar virðast enn á þróun
bóluefnis, úr hreinum mótefnavökum sem gefa
langvarandi vernd og eru lausir við aukaverkanir og
hafa vísindamenn og lyfjafyrirtæki glímt við það
verkefni í mörg ár. Einn sterkasti og virkasti
mótefnavakinn sem einangrast hefur er áðumefnt
pertussis toxin, PT, en það er einnig sá þáttur sem
veldur flestum hliðarverkunum heilfrunrubólu-
efnisins. Til að draga úr þeim hefur toxínið verið
meðhöndlað með ýmsum efnum, t.d. formalíni, en svo
virðist sem það dugi ekki til að afeitra það varanlega.
Auk þess getur slík meðhöndlun dregið úr
mótefnahvetjandi eiginleikum mótefnavakans. (9)
Bóluefni úr PT eingöngu eða úr PT og öðrum
mótefnavökum einkum fyrmefndu filamentous
haemagglutinin, FHA, voru framleidd þegar á
síðastliðnum áratug. Kallast þau frumuhlutabóluefni
(subunit) eða frumufrí (acellular: AC) kíghósta-
bóluefni til aðgreiningar frá heilfrumubóluefninu
(whole cell: WC). Þessi bóluefni valda heldur minni
aukaverkunum en heilfrumubóluefnið en hins vegar
hafa menn orðið fyrir vonbrigðum með þá vernd sem
þau veita.
Fyrsta bóluefnið af þessu tagi var framleitt í
Japan úr PT og FHA. (11) Hefur það verið notað þar
með allgóðum árangri að því er Japanir telja en
reyndar eru börn þar ekki bólusett fyrr en við 2ja ára
aldur. Vestræn þjóðfélög keppast hins vegar við að
hefja kíghóstabólusetningu á fyrstu 2-3 ævimánuð-
unum vegna þess hve hættulegur kíghósti er bömum
á fyrsta ári.
í Svíþjóð var 1986-1987 gerð rannsókn á vemd
hjá 2800 ungbörnum með japönskum bóluefnum.
Fékk helmingur bamanna PT eingöngu en hinn
helmingurinn PT með FHA. Samanburðarhópur var
950 böm sem fengu sýndarskammt (placebo). Eftir 15
mánuði reyndist PT hafa gefið 54% vemd en PT+FH A
69% ef greining var byggð á ræktun kíghóstabakterí-
unnar. Bæði reyndust hins vegar gefa um 80% vemd
ef greining var byggð á einkennum, þ.e. svæsnum
hóstaköstum í langan tíma. Fylgst var með börnunum
áfram næstu 2 ár og reiknaðist vemd beggja
bóluefnanna 80-90% gegn kíghósta greindum af
einkennum. Tveggja þátta bóluefnið gaf heldur meiri
vemd en hitt. Heilfrumubóluefnið var lagt niður í
Svíþjóð 1979 svo að samanburður varekki mögulegur
við hóp bama bólusettra með því. Ekkert samband
fannst milli verndar og rnagns í blóði af mótefnum
gegn PT. Á meðan á tilrauninni stóð jukust
hliðarverkanir PT sem bendir til að afeitrun þess hafi
ekki verið varanleg. (12)
Með erfðatækni hefur nú tekist að framleiða PT
sameind sem vekur mótefni en veldur ekki skaðlegum
verkunum. (13) Vonandi tekst með slíkri tækni að
framleiða bóluefni sem gefi a.m.k. jafngóða vemd og
heilfrumubóluefnið og verði laust við verstu
hliðarverkanir þess.
Eitt vandamál enn er í sjónmáli, ef vernd
framtíðarbóluefna gegn kíghósta verður góð á
bemskuárum, en ekki fram eftir aldri, þá mun sjúk-
dómurinn leggjast á unglinga og fullorðna. Reyndar er
þetta að nokkru leyti svo við notkun heilfrumu-
bóluefnisins, en vegna þess hve það gefur glopppótta
og stutta vernd gengur sjúkdómurinn enn aðallega í
stálpuðum bömum. Á undanfömum árum hefur þó
borið meira á því en áður a.m.k. í Bandaríkjunum að
fullorðnir fái kíghósta og smiti ungbörn. (14)
Heimildir.
1. Tuomanen EI, Hendley JO. Adherence of Bordetella
pertussis to Human Respiratory Epithelial Cells. J Inf Dis
148: 125-130, 1982.
66
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.