Upp í vindinn - 01.05.2007, Síða 30

... Upp í vindinn
Kennsla í Áhættugreiningu við
Verkfræðideild Háskóla íslands
Af hverju greina áhættur?
í þjóðfélagi okkar er sífellt verið að
byggja stærri og flóknari kerfi, ferla
og mannvirki af ýmsu tagi sem hafa
áhrif á umhverfi okkar og samfélag.
Eftir því sem þessi manngerðu kerfi
verða flóknari minnkar gegnsæi
þeirra og áhrif mannlegrar breytni
verða sífellt erfiðari að sjá fyrir, meðal
annars vegna aukinnar tölvustýr-
ingar. Þetta skapar nýjar og áður
óþekktar áhættur, samtímis sem það
dregur úr sumum gömlum áhættum
sem tengdust einmitt mannlegri
breytni.
Annað sem er líka að breytast í
samfélaginu er þolmagn þess við
hættum:
- Kröfur um sífellt aukin afköst
og hraða
- Minnkuð byrgðageymsla
- Auknar samgöngur
- Auknir flutningar, sérstaklega
landflutningar hér á landi
- Þétting byggðar
- O.s.frv.
Allt dregur þetta úr þoli samfélagsins
við hinum ýmsu hættum samtímis
sem það í mörgum tilvikum eykur
hættur.
Til að mæta þessunn breytingum
setja stjórnvöld, bæði hérlendis sem
erlendis, fram auknar kröfur um
áhættugreiningu og áhættumat.
Nýleg dæmi um þetta eru:
- Lög nr. 105/2006 um umhverfis-
mat áætlana
- Lög nr. 33/2004 um varnir gegn
mengun hafs og stranda
- Lög nr 44/2002 um geislavarnir
- Lög nr. 106/2000 um mat á um-
hverfisáhrifum
- Lög nr. 75/2000 um brunavarnir
- Lög nr. 44/1999 um náttúru-
vernd
- Lög nr. 49/1997 um varnir gegn
snjóflóðum og skriðuföllum
- Lög nr. 19/1997 um sóttvarnir
- Lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir
Samtímis verður að viðurkennast
að menntun og fræðsla um fyrir-
bærin áhættugreiningu, áhættumat
og áhættustjórnun eru af ákaflega
skornum skammti hér á landi og
Ijóst að stórauka verður menntun
og þjálfun í þessum fræðigreinum
Hvað er áhættugreining?
Nokkurs ósamræmis gætir enn inn-
an áhættufræðinnar um skilgrein-
ingar á hugtökum. Jafnvel nýlegar
vísindagreinar um áhættustjórnun
og áhættugreiningu hafa haft nokk-
urn fjölda af mismunandi skilgrein-
ingum á þessum fyrirbærum, sem
passa ekki almennilega saman eða
stangast verulega á. Oftast er þó
áhættugreining skilgreind sem
afmarkaður hluti stærra ferils:
áhættustjórnar.
Hér fyrir aftan er líkan af áhættu-
stjórnarferlinu eins og IEC, Inter-
national Electrotechnical Commissi-
on skilgreindi það í alþjóðlegum
staðli frá 1996.
Ýmsir aðilar innan áhættufræð-
innar, til að mynda samfélagsfræð-
ingar og sálfræðingar, myndu e.t.v.
telja þetta líkan allt of teknókratískt
og taka of lítið tillit ti! atriða eins og
viðhorfs almennings til áhættunnar
og til áhættusamskipta, fyrir utan
það að verið sé að reyna að leggja
hlutlægt mat á eitthvað sem sé í
eðli sínu huglægt. Hins vegar er
augljóslega nauðsynlegt að lýsa
ferli áhættustjórnunar á einfaldan
hátt, til að niðurstaðan komi að ein-
hverjum notum við ákvörðunar-
töku.
Áhættugreining er e.t.v. hlutlæg-
asti þáttur áhættustjórnarferilsins,
og ef þann sem framkvæmir hana
skortir heildarmynd af ferlinu getur
hann eða hún fengið rangt viðhorf
til bæði sjálfs verkefnisins og til
lokaniðurstöðunnar. Þar sem kröfur
í lögum og reglugerðum má oft túlka sem kröfu um
áhættugreiningu, er hætt við að þessi þáttur áhættu-
Daði Þorsteinsson,
áhættuverkfræðingur,
Brunamálastofnun og Slökkviliðið í
Malmö, Svíþjóð
Dr. Björn Karlsson,
brunamálastjóri og dósentvið
Verkfræðideild HÍ
Bakgrunnur
Greinarhöfundar kenndu í fyrsta sinn 3
eininga mastersáfangann Áhættugrein-
ing (e. Risk Analysis) við umhverfis-
og byggingarverkfræðideild haustið
2006. Ástæða hefur þótt til að kenna
slíkt námskeið þar sem sífellt meiri
kröfur eru gerðar um áhættugreiningu
eða áhættumat, bæði í lögum og
reglugerðum sem og af fyrirtækjum,
stofnunum og einstaklingum, einkum
þegar reisa á mannvirki eða setja upp
eitthvert manngert ferli sem getur falið
í sér áhættu.
30