Læknaneminn - 01.04.2021, Blaðsíða 18

16 Læknaneminn
Aftur-fram plan
Landamerki eru nibbur sveifar og ölnar
(radial og ulnar styloid process), neðri
snúnings liður framhandleggs (distal
radioulnar liður - DRU), nærröð (proximal)
úln liðsbeina og liður sveifar við úlnliðsbein
(radiocarpal joint) (sjá mynd 5). Hér er sveifar-
halli (radial inclination) beinsins mældur
frá lægsta punkti ölnarmegin á sveif út á
enda sveifarnibbu miðað við línu hornrétt
á lengdarás sveifar. Eðlilegur halli er
23°. Sveifarlengd (radial height) er minna
notuð í daglegu tali en meira er stuðst við
sveifarhalla. Eðlileg sveifarlengd er um 12
mm en ásættanlegt gildi ræðst frekar af
sveifarhalla. Bæði sveifarhalli og sveifar-
lengd minnka gjarnan þegar brot verða.
Lengdar misræmi (ulnar variance) mælir
lengd ölnar liðflatar miðað við sveifar liðflöt.
Sveifar liðflöturinn er venjulega $arlægari
en við styttingu sveifar í öxulstefnu getur
ölnin orðið lengri og er því oftast lýst sem
ulnar plus.
Hliðlægt plan
Á eðlilegri hliðlægri mynd horfum við í
gegnum sveif og öln og sjáum mánabein
(lunatum) sitja í skál á liðfleti sveifar (sjá
mynd 6). Mögulegt á að vera að draga
beina línu í gegnum miðhluta mánabeins
og miðhluta sveifar. Á hliðlægri mynd er
mældur liðflatarhalli (volar tilt) og einnig
sést breidd liðskálarinnar (AP distance).
Breidd liðskálarinnar er lítið notuð en
gliðnun getur sést þegar brotalína nær
inn í liðflöt (intra-articular fracture). Breidd
lið skálar er mæld milli liðvara (labrum)
sveifarbeinsins og á hún að vera aðeins
stærri en þvermál mánabeins. Liðflatar-
halli segir til um hve mikið liðskál sveifar
hallar ýmist fram eða aftur (volar eða dorsal
angulation). Horfur versna ef hallinn er um-
fram ákveðin viðmiðunarmörk í aðra hvora
áttina.
Samantekt á mati röntgenmynda
Við mat röntgenmyndar af neðri enda
sveifar er fyrst litið á aftur-fram plan þar
sem lengdarmisræmi er metið og sveifar-
halli og sveifarlengd eru mæld. Næst er
hliðlæg mynd skoðuð og liðflatarhalli
metinn. Einnig er nauðsynlegt að meta
ástand sveifarbeinsins. Ef afturveggur
(dorsal cortex) er kurlaður eða í méli
(comminute brot) eru horfur verri. Þá er
bein brúnin ekki nógu sterk til að þola burð
handarinnar eftir réttingu og miklar líkur
eru á að brotið sigi. Nauðsynlegt er að taka
röntgenmynd af brotum eftir réttingu og
gipsun bæði til að meta árangur réttingar
og einnig horfur.
Mynd 5: Aftur-fram plan, sveifarhalli (radial inclination), sveifarlengd (radial height) og
lengdarmisræmi (ulnar variance)
Plan Mæling Eðlilegt gildi Ásættanleg gildi
Aftur-fram
(postero-anterior)
Sveifarhalli (radial
inclination)
23° <10° breyting
Sveifarlengd
(radial height)
12 mm
Lengdarmisræmi
(ulnar variance)
± 0–2 mm <2 mm stytting á sveif
Hliðlægt (lateral) Liðflatarhalli
(volar tilt)
11° <5°dorsal skekkja
Tafla 1: Mælingar á röntgenmynd af úlnlið
stuttu eftir áverka er óvíst að bólga sé mikil
en dæmigert er að hún nái hámarki um
sólarhring frá áverka.
Myndgreining
Við meðhöndlun beinbrota þarf að liggja
fyrir nákvæm myndgreining. Það er gert
með töku röntgenmyndar. Þá er hægt að
staðfesta brot með nokkurri vissu, meta
stöðu liða og alvarleika. Ef nánari kort -
lagningar er þörf á liðfleti eða öðrum
áverkum er notast við tölvusneiðmynd.6
Við töku röntgenmynda gildir sú megin-
regla að alltaf skal skoða hluti í fleiri en
einu plani. Þegar útlægur framhandleggur
er myndaður eru skoðað aftur-fram
(postero-anterior) plan og hliðlægt (lateral)
plan.7 Við mat á röntgenmynd er farið eftir
landamerkjum beinanna og hvort frávik séu
frá eðlilegri stöðu (sjá töflu 1).
Anatómía
Liður sveifar
við úlnliðsbein
(radiocarpal joint)
Nibba sveifar
(radial styloid)
Sveifarlengd
Eðlilegt bil
10,0–13,2 mm
Sveifarhalli
Eðlilegt bil
20–25°
Lengdarmisræmi
Eðlilegt bil
1–2 mm
Úlnliðs-
bein
Nibba ölnar
(ulnar
styloid) Neðri snúningsliður
framhand-leggs
(distal radioulnar joint)