Læknaneminn - 01.04.2021, Blaðsíða 23

21 Slagsmál við tímann
blað (parietal lobe), gagnaugablað (temporal
lobe) og hnakkablað (occipital lobe).6 Hvert blað
skiptist síðan niður í svæði eftir því hvaða
starfsemi fer þar fram. Megin reglan er sú
að hægra heilahvel tekur á móti og flytur
boð til vinstri líkamshelmings og er þessu
öfugt farið í vinstra heilahveli. Sum heila-
starfsemi er að mestum hluta eða einungis
bundin við annað hvort heilahvelið og er því
einnig hægt að skipta hvelaheila í ríkjandi
og víkjandi heilahvel. Hjá meiri hluta
mannkyns er vinstra heilahvelið ríkjandi
vegna staðsetningar málstöðva.7 Það er síður
en svo að víkjandi heilahvelið sé minna
mikilvægt en hið ríkjandi þar sem margþætt
starfsemi er bundin við það, til að mynda
rýmdarskynjun.8
Ennisblaðið stjórnar sjálfráðum
hreyfingum, tali og ýmsum æðri stýri-
ferlum (executive functions). Fremst í ennis-
blaði (prefrontal cortex) fara fram stýriferlin
sem eru rökhugsun, athygli, minni og
skipulagning hegðunar. Þar er persónuleiki
fólks talinn eiga uppruna sinn að mestu.
Aftan við prefrontal cortex er síðan að
finna frontal eye field sem stýrir sjálfráðri
hreyfingu augna. Aftast í ennisblaði, fyrir
framan miðjuskoru (central gyrus), liggur
svo hreyfibörkurinn (motor cortex). Hann
samanstendur meðal annars af aðal-
hreyfisvæði barkar (primary motor area) sem
hrindir af stað sjálfráðum hreyfingum.8
Fremst í hvirfilblaði, fyrir aftan miðju-
skoru, liggur svo skynbörkurinn (sensory
cortex). Hann samanstendur meðal annars af
aðal skynsvæði barkar (primary somatosensory
area) sem tekur á móti skynboðum. Skyn-
boðin berast frá líkamanum í gegnum stúku
(thalamus) og mynda svokallað smámenni
(homunculus) í skynberkinum eftir því
hvaðan skynboðin koma frá líkamanum
(sjá mynd 3). Sama smámenni er að finna í
hreyfi berkinum og endurspeglar þá hvaða
líkams svæði tiltekinn hluti hreyfibarkar
stjórnar.9 Þegar næringarsvæði fremri,
mið- og aftari hjarnaslagæða eru skoðuð
sam hliða smámenni er auðveldara að átta
sig á einkennum slags vegna blóðtappa
í fyrrnefndum æðum (sjá litadreifingu á
mynd 3).
Tjáning og skilningur á máli, hvort sem
það er á töluðu eða rituðu máli, ræðst af
starfsemi málstöðvanna. Þær eru Broca- og
Wernickesvæði og eru staðsettar í ríkjandi
heilahveli. Brocasvæði stjórnar máltjáningu
og er staðsett í ennisblaði. Wernickesvæði
stjórnar málskilningi og er staðsett í
gagnaugablaði. Milli þeirra eru tengsl sem
heita arcuate fasciculus, en þessi braut kemur
boðum þar á milli.8
Sjónbörkurinn liggur í hnakkablaði
og fær boð frá sjóntauginni (sjá mynd 4).
Ferðalag boðanna hefst í ljósnemum augans,
berast þaðan með sjóntauginni í gegnum
sjóntaugakvísl (optic chiasma) og verða að
sjónbraut (optic tract) sem hefur viðkomu
í stúkunni í kjarna sem heitir hliðlægur
hnékleggi (lateral geniculate body). Þaðan
ferðast boðin eftir sjónskúf (optic radiation)
inn að sjónberkinum. Í sjóntaugakvísl
skiptast brautir, það er að segja boð frá
hliðlægum hluta auga ferðast áfram sömu
megin en boð frá miðlægum hluta krossa og
ferðast áfram gagnstæðu megin. Úrvinnsla
heila á hægra sjónsviði fer fram vinstra
megin í sjónberkinum.10
Neðanbarkardjúpkjarnar
Neðanbarkar (subcortical) liggja nokkrir
djúpir kjarnar. Þar á meðal er eru djúphnoð
(basal ganglia) sem samanstanda af rófu-
kjarna (caudate nucleus) og snúðkjarna
(lenticular nucleus). Snúðkjarni skiptist
í bleik hnött (globus pallidus) og gráhýði
(putamen). Framstúkukjarni (subthalamic
nucleus), sem er staðsettur í milliheila, og
svartfylla (substantia nigra), sem er staðsett í
miðheila, flokkast gjarnan undir djúphnoð.
Djúphnoð taka þátt í framkvæmd og
samhæfingu hreyfinga.11
Rófukjarni og snúðkjarni eru aðskildir
frá hvorum öðrum af taugaþráðum sem
tengja saman hvelaheila og heilastofn.
Þessir taugaþræðir mynda innhýði (internal
capsule) sem skiptist í fimm hluta: framlegg
(anterior limb), hné (genu), afturlegg (posterior
limb), aftansnúðkjarnahluta (retrolentiform
part) og neðansnúðkjarnahluta (sublentiform
Slagæðahringur
hvelaheila
Fremri hjarnaslagæð
Fremri tengislagæð
Miðhjarnaslagæð
Aftari tengislagæð
Aftari hjarnaslagæð
Efri hnykilsslagæð
Botnslagæð
Fremri neðri hnykilslagæð
Neðri hnykilsslagæð
Fremri mænuslagæð
Innri hálsslagæð
Ytri hálsslagæð
Hryggslagæð
Hálssamslagæð
Hægri neðanviðbeinsslagæð
Stofnslagæð arms og höfuðs
Vinstri neðanviðbeinsslagæð
Ósæðarbogi
Mynd 1: Ósæðarboginn og næringaræðar heilans
Afta neðri hnykilsslagæð
Hjar abotnsslagæð