Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1989, Blaðsíða 14

Að síðustu skal bent á eitt dæmi enn. Fyrir
nokkrum árum greindi tvo menn á um það, hvort
klapparásarnir á Héraði eystra hefðu nokkurn
tíma verið huldir jarðvegi. Annar, sem var
búfróður vel, taldi að ásarnir hefðu verið svipaðir
útlits fyrir 1000 árum og þeir eru nú. Um líkt leyti
fannst botn úr viðarkolagröf yst og nyrst á einum
hæsta ásnum vestan við Eiða á Héraði. Botninn
loddi eftir í ofurlitlu moldarflagi, sem sat eftir í
klapparskoru. Sú kolagröf er óræk sönnun þess,
að fyrrum hefur verið álnar þykkur jarðvegur eða
meir uppi á háásnum, og ekki nóg með það.
Menn hefðu ekki farið að taka kolagröf hæst og
nyrst á ásnum, ef þar hefði ekki verið sæmilegasti
kolaskógur. Engum heilvita manni hefði dottið í
hug, að fara að draga við til kolagerðar upp á
ásinn.
Þau dæmi, sem hér hafa verið nefnd, eru aðeins
fá af mörgum, sem unnt er að tína til, til þess að
sýna, að birkiskógar hafa verið miklu útbreiddari
áður fyrr en nokkurn nútíma mann gæti grunað
að lítt rannsökuðu máli. Eftir því, sem fleiri upp-
lýsingar liggj a fyrir, verður æ erfiðara að véfengj a
orð Ara Þorgilssonar hins fróða, eins hins sann-
orðasta og óljúgfróðasta íslendings, sem uppi
hefir verið.
Mörgum manninum, jafnvel fyrrverandi próf-
essor í lögum, hefir reynst hált á því að bera
brigður á orð Ara fróða, og hætt er við, að ýmsum
öðrum verði fótaskortur, þegar þeir fara að lesa
prófarkir af íslendingabók og breyta viði í víði,
og þar fram eftir götunum.
VIII
Um síðustu aldamót og á næstu tveim ára-
tugum þar á eftir, fóru menn að veita uppblæstri
landsins meiri athygli en áður. Ennfremur fóru
fram athuganir á nýgræðingi á melum og sönd-
um. Gróðurrannsóknir voru þá í byrjun hér á
landi, og gróðursaga einstakra héraða lítt kunn
eða óþekkt með öllu. Var því engin von til þess,
að menn gætu þá þegar komið auga á röskun jafn-
vægisins í náttúrunni og séð, hvernig birkigróður-
inn hafði jafnframt verið verndargróður jarð-
vegsins. En af þeim ástæðum kom fram sú kenn-
ing, að þegar jarðvegurinn hér á landi hefði náð
ákveðinni þykkt, færi hann að blása upp og eydd-
ist uns landið væri örfoka. Síðar næmu plönturn-
ar örblásin lönd á ný, og þar þykknaði jarðvegur-
inn svo smám saman, uns hann væri orðinn svo
þykkur á nýjan leik, að hann hlyti að blása upp.
Reynt var að færa ýmsar líkur fyrir þessari kenn-
ingu, meðal annars þær, að hárpípuafl jarðvegs-
ins minnkaði svo mjög í efsta borði hans, er hann
væri orðinn hæfilega þykkur, að rætur plantnanna
gætu ekki dregið sér nægan raka, en veikluðust
og yrðu svo eyðingunni að bráð.
Kenning þessi er háskaleg, einkum og sér í lagi
ef menn nota hana sem afsökun til óskynsam-
legrar notkunar landsins, eins og ýmsir hafa gert.
Um allt land er enn til jarðvegur, sem haldist
hefuróskemmdursíðan í ísaldarlok, eðaein8-10
þúsund ár, og engin líkindi eru til, að sá jarð-
vegur blási upp á meðan hann hefir þá hlíf og það
skjól, sem birkið veitir honum. Öll sár, sem
kunna að koma í jarðveginn sakir vatnsrennslis
eða á annan hátt, gróa fljótt aftur, ýmist á fáum
árum en þó oftast samsumars.
Efst og vestast í Landsveit, í krikanum, sem
Þjórsá myndar sunnan Þjórsárdals, hefir allvíð-
lendur skógur lifað af gróðurrán fyrri alda. Nefn-
ist hann Lambhagi og er fjarri byggðu bóli, en
fjarlægðin hefir forðað honum frá tortímingu.
Skógurinn stendur á4-5 metra þykkum jarðvegi,
sem hvílir á móbergsklöpp. Klöppin skagar út í
árfarveginn á löngu svæði, og hefir áin oft sorfið
móbergið undan jarðveginum. Hafa þá moldar-
skriður opnast á stundum og jarðvegurinn legið
ber fyrir vindi og vatni um lengri eða skemmri
tíma. Samt hafa engir uppblástursgéirar náð að
skerast inn í þennan þykka og forna jarðveg, þar
sem skjóls nýtur af skóginum. Skamrht austan við
skóginn er allur jarðvegur sorfinn afofan áklöpp
eða hraun, en af því svæði var skógur ruddur á
öldinni, er leið.
Er það því svo ljóst, að ekki verður um villst,
að birkiskógurinn hefir verndað þetta land. Ef
hann hefði orðið að víkja, væri land þetta annað-
hvort örblásið eða á hraðri leið að blása. Þessi
skógur hefir notið takmarkaðrar friðunar síðan
um 1925 en algerðrar friðunar eftir 1941. A þeim
tíma hefir hann breiðst óðfluga út, og þess verður
hvergi vart, að nýgræðingurinn geti ekki dregið
sér nóg vatn sakir skorts á hárpípuafli jarðvegs-
12
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS fSLANDS 1989