Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1990, Síða 24

fjarðar yfir í Furufjörð. Skyldi skarðið ekki upp-
haflega hafa heitið Skor, en hlotið heiðarnafnið
er þar varð alfaravegur, e.t.v. vegna áhrifa frá
heitum annarra heiðavega?
Eins og fyrr er getið merkir orðið heiði tiltekið
gróðurlendi í máli allra nágrannaþjóða vorra í
Evrópu. Suður um Evrópu er heiðin alls staðar
skóglaust land. Þegar til Skandínavíu kemur, er
heiðin ekki einskorðuð við lyngið heldur er hún
hverskonar skóglaust land, einkum til fjalla,
annað en urðir og melar. Og það hefir verið sú
heiði sem forfeður vorir þekktu, er þeir komu til
landsins. Heiðin var gróðurlendi, ekki landslags-
form.
Svo oft hefir verið vitnað til þeirra orða Ara
fróða, að ísland væri „viði vaxið milli fjalls og
fjöru“ að nærri lætur að þau séu orðin útþvæld.
Enda þótt ég væri mörgum trúaðri á sannleiks-
gildi þeirra orða, bar ég samt nokkrar efasemdir í
brjósti, er ég hóf að rannsaka gróður landsins
fyrir 60 árum. Eftir því sem þekking mín á gróðri
landsins jókst, styrktist trú mín á ummæli Ara.
Örnefni, er bentu á skóga, voru hvarvetna um
land og ritaðar heimildir, allt frá fornritum, forn-
bréfasafn, j arðabækur, sagnir og aðrar heimildir,
er trúverðugar máttu teljast, sögðu sömu sögu.
Könnun á gróðrarsögu landsins eftir ísöld benti
til, að birkið væri ein þeirra tegunda, sem tórt
hefði síðasta ísaldarskeiðið a.m.k. Frjógrein-
ingar styðja þá tilgátu. Fundarstaðir birkis á ystu
útskögum og býsna hátt til fjalla eru ótvíræð
sönnunargögn í þessu efni. Vér hljótum að taka
orð Ara trúanleg í bókstaflegri merkingu, þ.e. að
landið væri við landnám alvaxið skógi allt frá sjó
og hátt til hlíða, en misjafnlega þó eftir staðhátt-
um. Vitanlega hafa þó mýrarflákar, t.d. flæði-
mýrar við árósa, og eyrar og flóðasvæði vatnsfalla
verið skóglaus. Það hæfði ekki hinni orðfáu frá-
sögn Ara að tíunda slíkt. Hann lýsir því, er blasti
við sjónum manna, er þeir sigldu að landi og stigu
fótum sínum á fasta jörð. Hvarvetna varð skóg-
urinn fyrir þeim. Heiði sáu þeir ekki fyrr en þeir
komu til fjalla.
Segir ekki frásögn Eglu oss um landnám Skalla-
gríms hvernig forfeður vorir komust fyrst í kynni
við heiðarnar íslensku? Par segir, að er fé Skalla-
gríms fjölgaði „þá gekk féið upp til fjalla og allt á
Af Leirdalsheiði. Mynd: Einar Gíslason, 1976.
sumrin. Hann fann mikinn mun á, að það fé varð
betra og feitara, er á heiðum gekk“. Skallagrímur
tók síðan að nýta sér heiðalöndin og „lét gera bæ
uppi við fjallið og lét þar varðveita sauðfé sitt“.
Þetta hefir vafalaust verið búskaparlag margra.
Þeir gerðu sauðfjárbú ofan við skógarmörkin.
Heiðagróðurinn finna þeir ekki fyrr en upp til
fjalla, og nafn gróðurlendisins flyst yfir á hið lága,
flata fjalllendi, og heiði festist í málinu sem til-
tekin landsmynd.
Nokkrir bæir á landinu heita Heiði. Skylduþað
ekki vera eftirstöðvar sauðfjárbýlanna fornu?
Mig skortir kunnugleika á stöðu heiðarbæjanna
til að fullyrða nokkuð um þetta, en varpa tilgát-
unni fram til athugunar.
En þá er að líta á hvernig heiðarnafnið festist
við dali og fjallvegi. Hverfum þá aftur til heið-
anna áTröllaskaga. Samgöngur hafaóefað hafist
snemma milli hinna fjölbyggðu sveita báðum
megin fjallgarðsins, og vitanlega voru auðförn-
ustu leiðirnar valdar, en þær lágu um dalina, sem
ganga þvert gegnum fjallgarðinn.
Þá eins og nú hefir Öxnadalsheiði verið greíð-
færasta leiðin. En hvernig mátti þessi langi og
þröngi dalur hljóta nafnið heiði? Dalirnir báðum
megin að heiðum hafa verið alvaxnir skógi. Enn
heitir hlíðin vestast að heiðinni Skógarhlíð, og
fundið hefi ég birkileifar í brekkunum fyrir
sunnan og ofan Bakkasel. Þær eru að vísu óveru-
legar, en sýna þó og sanna, að þar hefir birkiskóg-
ur vaxið fyrrum. Það gilti einu hvort ferðamaður-
inn kom að vestan eða norðan. Þegar komið var í
tiltekna hæð, kom hann á skóglaust land vaxið
22
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1990