Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1990, Blaðsíða 95

fjallajökuls. Krossá var engin vörn þegar á
reyndi. Takii Kofoed-Hansen hagkvæmast að
setja upp girðingu frá Steinsholtsá norður að
Krossá, um 1 km að lengd. A Goðalandi hafði
Breiðabólstaðarkirkja lengi haft beitarrétt (frá
1578), en um langt skeið var hann leigður og
nytjaður til sauðfjárbeitar af Austur-Eyfelling-
um. í nokkur ár stóð í þófi, en þáttaskil urðu með
bréfi sem Jón Helgason biskup skrifaði Kofoed-
Hansen 22. febrúar 1927. Par segir: „Jafnframt
því að senda hinu háa ráðuneyti erindi skógrækt-
arstjóra viðvíkjandi afréttarítaki Breiðabólstað-
arprestakalls á Goðalandi upp af Þórsmörk, vil
jeg skýra ráðuneytinu frá því að jeg hefi í dag til-
kynnt bæði prófasti í Rangárþingi og væntan-
legum nýjum presti þar í prestakallinu, að ítak
þetta sé tekið undan Breiðabólstaðarprestakaili
vegna fyrirhugaðrar friðunar Þórsmerkur.'*
Árið 1927 var gerður samningur, sem enn
stendur, milli landeigenda ogSkógræktarríkisins
um að hún taki að sér friðun og umsjón svæðisins.
I samningnum er tekið fram að bændur eða eigend-
ur missi allan rétt til landnytja í Mörkinni nema
skógarhöggs, en sá réttur hefur aldrei verið not-
aður.
ÓFULLKOMIN FRIÐUN
Friðunin var mjög ófullkomin framan af, eins
og síðar verður vikið að. Þegar hafist var handa
um að girða Þórsmörk og Goðaland árið 1924 var
land þar afar illa farið eftir langvarandi beit
sauðfjár. Lítið var um nýgræðing og birkið bar
merki beitar svo hátt upp sem féð náði. Þegar dró
úr fjárbeitinni fór birkiskógur víða að vaxa upp
að nýju og sumt af hinu eydda landi að taka á sig
græna slikju. Einkum hafa orðið mikil stakkaskipti
á Goðalandi, ekki síst í Básum sem nú er vinsæll
útivistarstaður.
Norðan Þórsmerkur liggja Almenningar, af-
réttur Vestur-Eyfellinga, en þeir ná að Markar-
fljóti og Syðri-Emstruá. Girðing sú sem Skóg-
ræktin setti upp á afréttarmörkum var 17 km
löng. Er skemmst frá því að segja að aldrei tókst
að gera girðinguna alveg fjárhelda. Girðingar-
stæðið var afar erfitt og auk þess náði girðingin
ekki inn að jökli. Fé af Almenningum komst því
fyrir endann á girðingunni niður í Þórsmörk og
þaðan á Goðaland. Af tæknilegum ástæðum var
ekki unnt að girða af neðsta hluta Þórsmerkur-
ranans vestan við Valahnjúk, sem hefði þó verið
full þörf á vegna jarðvegseyðingar.
Áframhaldandi beit, þrátt fyrir samninga um
friðun, olli vitaskuld óánægju landeigenda og
umsjónaraðila svæðisins, Skógræktarinnar. Mik-
ill hluti lands í Þórsmörk var í slæmu ástandi og
jarðvegur víða að eyðast. Gróður tók að vísu
nokkuð við sér er dró úr fjárbeitinni en framfarir
voru samt hægar. Með auknum samgöngum upp
úr miðri öldinni fjölgaði ferðalöngum í Þórs-
mörk. Þeim blöskraði gróðureyðingin og þær
raddir urðu æ háværari sem kröfðust úrbóta.
Haldnir voru margir fundir og skipaðar nokkrar
nefndir, en lítið miðaði; féð rataði sína leið.
Árið 1954 komu fram óskir frá Austur-Eyfell-
ingum um að fá aftur afnot af Goðalandi til beit-
ar, landþrengsli voru þá mikil í hreppnum vegna
fjölgunar búfjár. Skoðaðir voru möguleikar á að
girða milli Goðalands og Þórsmerkur, en niður-
staðan varð aftur sú að það væri ógerlegt. Vegna
þessarar málaleitunar aðstoðaði Landgræðslan
bændur hins vegar við stórfellda ræktun á Skóga-
sandi, sem gerbylti allri búrekstraraðstöðu í
hreppnum. Þar með hvarf þörfin fyrir beitarafnot
af Goðalandi.
VAKNING í GRÓÐURVERNDARMÁLUM
Mikið var rætt um friðun Þórsmerkur fyrir
ágangi sauðfjár á árunum 1969 til 1979, en á þeim
tíma var mikil vakning í gróðurverndarmálum.
Nedst á Almenningum. Birki að eyðast. Mynd: Andrés
Arnalds 04-07-83.
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS (SLANDS 1990
93