Morgunblaðið - 21.10.1980, Blaðsíða 29

MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 21. OKTÓBER 1980
37
Samtal
við
John
WUlem
Gran
Oslóarbiskup
kaþólskra
séð, að inna prestsstarfið 100% af
hendi gagnvart söfnuðum og ein-
staklingum?
Þetta er erfið spurning um flókið
tvíþætt embætti. En ég get víst
ekki sagt pass endalaust. Bisk-
upsdæmi táknar guðsfólkið í
kirkjulegum skilningi. Hver ein-
stök kirkja er frumeining í
heimskirkjunni. Bæði í raun-
veruleikanum og kirkjuréttar-
lega er biskupsdæmið aðgreint
kerfi með sín skýru stjórnunar-
legu sérkenni. Ef kerfið gengur
aðeins vel á andlega sviðinu, en
ekki á því stjórnunarlega, verður
smám saman ringulreið, og bisk-
upinn — og hann einn — er
dreginn til ábyrgðar. Biskupinn
er nefnilega ábyrgur, hvort sem
honum líkar betur eða verr —
líka þegar hann útnefnir full-
trúa í sinn stað. Hann er ábyrg-
ur fyrir útnefningunni. Þetta er
hin biskuplega klípa (dilemma)
— hann fær í hendur biskups-
dæmi sem hann á svo þegar þar
að kemur að afhenda óskaddað í
aðrar hendur. A sama hátt og
t.d. ég tók við Óslóarbiskups-
dæminu frá Mangers biskupi
verð ég einn góðan veðurdag
(lifandi eða dauður) að afhenda
það eftirkomanda mínum, verði
ekki búið að taka það af mér
áður vegna lélegrar stjórnunar.
Ég er hræddur um að Róm líti
fyrst og fremst á þessa hlið
málsins. Heimskirkjan er líka
heild sem þarf að geta starfað
snurðulaust. Reyndin verður því
sú að stjórnsýsla ýmiss konar —
sem iðulega felur í sér ýmiss
konar erfitt val — tekur drýgsta
hlutann af tíma okkar. Þetta
hefur orðið enn meira knýjandi
eftir Vatikanþingið þegar kirkj-
an sem slík tók að starfa sem
kerfisbundin heild áiíka í hinu
ytra: biskuparáðstefnur, dreif-
ing kirkjuvaldsins, ráðgjöf í
flóknum málum þegar leita þarf
til páfastóls og jafnvel páfans
sjálfs. Aðeins þeir biskupar sem
hafa á að skipa nægilega mörgu
og stjórnmenntuðu fólki (og þeir
eru mjög fáir) hafa möguleika á
að sjá af „nægum tíma“ ef svo
má segja — til hreinnar prest-
legrar sýslu.
Biskuparnir ferma reyndar
sjálfir og koma því undir þeim
kringumstæðum út til safnað-
anna. Þeir vísitera líka og pred-
ika töluvert. En hin eiginlega
sálusorgun situr á hakanum. Eg
tel mig vita að biskupar yfirleitt
harmi þetta, en flestir þeirra
sem ég þekki eru stöðugt of-
hlaðnir vinnu og verða að skipu-
leggja tíma sinn. Og þá verður
óhjákvæmilegt að velja fyrst það
sem aðeins biskupinn getur gert,
vegna þess að hann einn hefur
yfir að ráða nægilegri yfirsýn.
Starf prests og biskups er líka
trúboðsstarf. Hvernig kemur það
heim og saman þegar litið er til
hins fjölþætta nútímasamfélags?
Það er vafasamt að eiga að vera
trúboði í eiginlegum skilningi
þess orðs í kristnu landi og eiga
svo jafnframt að hafa virka,
samkirkjulega (ökumeniska) af-
stöðu. í hinu fjölþætta samfélagi
nútímans eru samt margir heim-
ilislausir andlega séð. Það ætti
að vera öllum kristnum mönnum
fagnaðarefni þegar . slíkir ná
fótfestu á kristnum grundvelli,
þó svo að um sé að ræða að
snúast til kaþólsku. Það er þó
betra að vera kaþólskur, hefði ég
haldið, en alls ekki neitt!
Það sem við reynum að forðast
er að leita áhangenda meðal
þeirra kristinna manna sem eru
þegar kirkjubundnir annars
staðar.
Norskir trúskiptingar nú á dög-
um og trúskiptingar í „gamla
daga“ hafa þeir einhverju að
miðla hverjir öðrum?
Þetta var slóttug spurning, sem
ég hefði nú heldur kosið að þér
beinduð til réttra aðila. Reyndar
er ég sjálfur gamall trúskipting-
ur — fyrirstríðs — og hef líka
tekið eftir að ástæður til trú-
skipta eru oft aðrar nú á tímum
en þær voru t.d. í tíð Sigrid
Undset. Það gæti því verið fróð-
legt að hlusta á gamla og nýja
trúskiptinga skiptast á skoðun-
um. En líka þetta: Menn eiga
ekki að halda áfram að vera
kaþólskir af sömu ástæðum og
fengu menn til að verða það
upphaflega. Lífið heldur áfram
og ný viðhorf koma upp. Menn
eiga ekki að víggirða sig.
Þegar horft er til liðins tíma á
atburðarás kaþólsku kirkjunnar
síðan — ja t.d. 1950 með hinni
óskeikulu útlistun Píusar tólfta á
trúarkenningunni um himnaför
Maríu meyjar, þá hefur nú ýmis-
legt gerst sem gæti verið fyrirboði
breytinga. Ætli megi ekki orða
það þannig að það hafi oft verið
erfitt, bæði fyrir kaþólikka al-
mennt og sérílagi leiðtoga kirkj-
unnar að laga sig að — á maður að
kalla það — fjölþættri kirkju? Er
alltaf auðvelt fyrir biskupinn að
fylgjast með, „verða samferða“, og
hvernig tilfinning er það að vera á
vissan hátt tilneyddur að gerast
meðalgöngumaður um einhverja
breytingu til safnaðarins?
Þróun í kirkjunni frá því á
dögum Píusar tólfta — þegar
allt virtist svo sára einfalt —
heldur stöðugt áfram. Það er
augljóst mál að biskuparnir
standa í brenni punktinum milli
þróunarinnar að ofan og svo
þeirrar að neðan. Hina fyrr-
nefndu eigum við eftir bestu
getu að flytja áleiðis, þá síðar-
nefndu að leitast við að meðtaka
og kannski líka flytja áleiðis upp
á við. í báðum tilfellum verður
að reyna að koma auga á leynd-
ardómsfulla starfsemi hins heil-
aga anda. Eftir Vatikanþingið
höfum við vissulega fengið
kirkju með býsna fjölþættu yfir-
bragði — án þess að það megi
hafa sundrunaráhrif á einingu
kirkjunnar. Þetta er nokkuð á
sama hátt og við höfum fengið
gegnum streymi af lýðræðis-
legum hugmyndum og viðhorf-
um án þess að það geti gert
kirkjuna að lýðræðisstofnun.
Þetta er erfiður línudans. Hvort
tekist hefur að „verða sam-
ferða“, eins og þér orðið það, er
kannski ekki hægt að vita fyrr
en eftir á, og hugsanlega dæmt
af öðrum.
Finnið þér þunga biskupsstarfs-
ins eftir að hafa setið á biskups-
stóli í 16 ár?
Svarið kemur af festu:
Það hef ég gert öll árin. Ekki af
starfinu, heldur ábyrgðinni.
Hvers viljið þér svo að lokum
sem kristinn maður og ekki síst
sem kaþólskur biskup óska til
handa heimskirkjunni, og ekki síst
norsku kaþólsku kirkjunni í fram-
tíðinni?
Að kirkjunni megi takast að
boða Krist á svo sannfærandi
hátt að það eigi ekki að þurfa að
vefjast fyrir nokkrum manni
með hugsunina í lagi hver sé
tilgangurinn með lifi okkar.
(Herborg Friðjónsdóttir
þýddi)
Stefán Edelstein:
Athugasemd vegna
skrifa Jóns Asgeirsson-
ar um Tapiola-kórinn
í Morgunblaðinu 9. október sl.
birtist umsögn um tónleika
Tapiolakórsins frá Finnlandi eftir
tónlistargagnrýnanda blaðsins,
Jón Ásgeirsson. Vil ég leyfa mér
að gera athugasemdir við fáein
atriði (reyndar Tapiola-kórnum og
tónleikum hans algerlega óvið-
komandi) sem Jón lætur fljóta
með í greinarkorni sínu, en honum
virðist vera í nöp við starfsemi
íslenskra tónlistarskóla.
Orðrétt segir Jón: „Ástæðan
fyrir erfiðleikum varðandi tón-
menntakennslu í landinu er að
miklu leyti sú, að í stað þess að
efla tónmenntakennslu í skólum,
er eytt milljónum króna í að
styrkja einkarekstur, er varla nær
meir en að gagnast fáum útvöld-
um, er hafa „virtuósinn" að mark-
miði og til vara önnur störf á sviði
tónmennta."
Þá er loks komin skýringin á því
hvers vegna greinin tónmennt í
grunnskóla (og ef til vill einnig
greinin mynd- og handmennt?) er
slíkt olnbogabarn í skólakerfinu
sem raun ber vitni. Ríkið eyðir
milljónum í rekstur tónlistarskól-
anna (hér gleymist að nefna sveit-
arfélögin einnig!) og notar til þess
það fjármagn sem ætti að renna
til eflingar almennu tónmennta-
kennslunnar!
Ég bjóst reyndar við því, að
tónlistargagnrýnandi Morgun-
blaðsins væri eilítið betur upplýst-
ur en hér kemur fram, sérstaklega
þar sem hann kennir sjálfur við
tónlistarskóla. Fjármögnunar-
kerfi tónlistarskóla landsins er
óháð því sem fram fer í grunnskól-
um landsins. Fjársvelti tón-
menntafræðslunnar á grunnskóla-
stigi er af sama toga spunnin og
almennt fjársvelti á sviði mennta-
og menningarmála: Hið opinbera
reynir að spara og sker miskunn-
arlaust niður. Gildir þar einu
hvort greinin heitir tónmennt,
samfélagsfræði eða danska, eða
hvort einhver önnur starfsemi á
borð við Ríkisútgáfu námsbóka
verður fyrir barðinu á niðurskurð-
arhnífnum. Það er því verið að
hengja bakara fyrir smið, ef því er
haldið fram að tónlistarskólar
landsins og starfsemi þeirra séu
ástæðan fyrir erfiðleikum varð-
andi tónmenntakennslu á grunn-
skólastigi.
Jón talar um að tónlistarskólar
landsins, sem eru nær 50 að tölu,
hafi „VIRTUÓSINN" að mark-
miði, og til vara önnur störf á
sviði tónmennta. Ég undrast hve
illa Jón þekkir til markmiða
tónlistarskólanna og almennt til
þeirra vinnubragða sem tíðkast í
tónlistarskólum landsins. Það er
út í hött að tala um „virtuósa-
framleiðslu“ sem markmið þess-
ara skóla. Um 80% þess starfs,
sem fram fer í tónlistarskólum
landsins, er kennsla á neðri stig-
um hljóðfæranáms og annarrra
tónlistargreina. Nemendurnir,
yngri sem eldri, stunda þetta nám
fyrst og fremst sér til ánægju og
lífsfyllingar, einmitt vegna þess
að slíkt nám tilheyrir nú á dögum
almennri menntun. Það er lítið
um „virtúósa" í tónlistarskólan-
um, því þar gildir hið fornkveðna
að margir eru kallaðir en fáir
útvaldir. Nemendur stunda nám í
tónlistarskólunum vegna þess að
þessir skólar einir hafa sinnt og
sinna þessum þætti. Almenna
skólakerfið hefur ekki einu sinni
getað sinnt lágmarksfræðslu í
tónmennt fyrr en nú, allra síðustu
árin, að nokkuð hefur rofað til í
þessum efnum. Sérstaklega ber að
minnast á framtak margra minni
sveitarfélaga víðs vegar um land-
ið, sem af mesta myndarbrag hafa
stofnað, styrkt (til helmingá við
ríkið) og rekið tónlistarskóla í
sínum byggðarlögum (svo ekki sé
nú minnst á þéttbýlið).
Þessir fáu „útvöldu", sem Jón
talar um að verði aðnjótandi
tónlistarkennslu, eru því, sem
betur fer, yfir 7000 nemendur á
landinu öllu, og er það mun hærri
hlutfallstala en flestar þjóðir í
Vestur-Evrópu geta státað af.
Ástæðan fyrir því að ekki komast
fleiri en 7000 nemendur að í
tónlistarskólum landsins, þrátt
fyrir sívaxandi eftirspurn, er gam-
alkunn öllum sem eitthvað hafa
fylgst með þessum málum: skortur
á hæfum kennurum, aðstöðuleysi
og takmarkaðar fjárveitingar
ríkis og sveitarfélaga til þessara
mála.
Það er vægast sagt broslegt
þegar Jón Ásgeirsson segir að
„starfsemi tónlistarskólanna, sem
sérlega fást við byrjendakennslu,
byggi tilveru sína á vanrækslu
grunnskólans um allt er varðar
tónmennt". Eins og áður segir, er
um 80% af starfsemi tónlistar-
skólanna á neðstu stigum náms-
ins. Tónlistarskólarnir eru því að
sinna almennri menntunarþörf
nemenda á þessu sviði, fyrst og
fremst. Þörfin er sannarlega fyrir
hendi og samfélagið krefst þess að
þetta nám sé boðið fram, m.a.
vegna þess að grunnskólarnir eru
engan veginn í stakk búnir til að
veita þessa þjónustu. Kennara-
skorturinn í greininni tónmennt á
grunnskólastigi er gífurlegur.
Þessum grundvallarþætti al-
mennrar menntunar er tæplega
sinnt sem stendur. Það er því
vanhugsað hjal eða „naiv“
óskhyggja að ræða um það á þessu
stigi, að grunnskólinn geti sinnt
því hlutverki sem tónlistarskól-
arnir sinna nú.
Það er eðlilegt að Jón Ásgeirs-
son væri í sjöunda himni yfir
stórkostlegum tónleikum
Tapiola-kórsins. Það var ég einnig.
En Jón veit eins vel og ég, að
fyrirbæri á borð við Tapiola-kór-
inn er undantekning en ekki regla
á Norðurlöndunum, og reyndar
hvar sem er. Og hann ætti ekki
heldur að gleyma því, að þessir
fyrirmyndarnemendur frá Finn-
landi stunda allir með tölu
hljóðfæranám í tónlistarskóla
(sem er ríkisstyrktur), fyrir utan
það að syngja i kór. Þar er
sannarlega ekki verið að tala um
að einn ræni frá öðrum eða að
einn eyðileggi fyrir hinum, heldur
vinna grunnskólinn og tónlist-
arskólinn að sama markmiði: efl-
ingu tónmenntar í landinu, með
því að mennta nemendur sem best.
Að þessu markmiði þarf einnig að
vinna hér, stöðugt og með sam-
hentu átaki. Því markmiði er ekki
þjónað með ábyrgðarlausum og
vanhugsuðum skrifum á borð við
þau sem Jón Ásgeirsson hefur hér
látið frá sér fara.
Sem betur fer er Jón Ásgeirsson
í lykilaðstöðu til að bæta ástandið
í tónmenntamálum þjóðarinnar á
grunnskólastigi. Hann hefur lengi
kennt tónmennt við Kennarahá-
skóla íslands og hefur þar mögu-
leika til að mennta almenna kenn-
ara í tónmennt á markvissan hátt
og efla skilning þeirra á nauðsyn
þessa vanrækta þáttar menntun-
arinnar í almennu skólastarfi. Því
betur sem þessir kennarar eru
menntaðir í tónmennt í Kennara-
háskóla íslands og því betur sem
þeir eru í stakk búnir til að miðla
öðrum af því sem þeir hafa lært,
því betra verður ástandið í tón-
menntamálum í grunnskólum
landsins. Þetta er ábyrgðarmikið
uppeldisstarf, jafn ábyrgðarmikið
og uppeldisstarf tóníistarskól-
anna. Við getum ekki leyft okkur
að sundra þeim öflum sem vímmu
að framgangi tónmennta og :
listarmenntunar í landina
verðum að standa saman
að sameiginlegum mark'