Morgunblaðið - 21.10.1980, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 21. OKTÓBER 1980
Sovétlýs undir nögl
Bókmenntlr
eftir JÓHANN
HJÁLMARSSON
Einar Már (iuðmundsson:
SENDISVEINNINN
ER EINMANA
Útlit og frágangur:
Þórleifur Valg. Friðriksson
Galleri Suðurgata 7,1980
Einar Már Guðmundsson:
ER NOKKUR í KÓRÓNA-
FÖTIJM IIÉR INNI?
Útlit og frágangur: Þórleifur
Valg. Friðriksson
Galleri Suðurgata 7,1980
Franken-
stein tók
völdin
Einar Már Guðmundsson er
ungt skáld sem kveður sér hljóðs
með tveimur Ijóðabókum: Sendi-
sveinninn er einmana og Er nokk-
ur í kórónafötum hér inni?
Eftir þessum bókum að dæma
er skáldið vel lesið, slær um sig
með tilvitnunum í fræg skáld og
poppstjörnur af skárra tagi og er
töff, eins og sagt var eitt sinn,
eygir iíklega „doktorsgráðu í
pönki“.
Einar Már Guðmundsson er
málhagur og prýðilega frumlegur
á köflum. Adeilur hans á gervi-
skoðanir í pólitík eru góðra gjalda
verðar, sömuleiðis tilhneiging
hans til að gera frasa hlægilega.
Aftur á móti mættu erlendu slett-
umar vera færri þótt sumar njóti
Einar Már Guðmundsson
sín vel. í viðleitni sinni til að
aðhyllast stream of conciousness
er hann stundum yfirborðslegur
og líkt og tómahljóð í flaumi
þeirra hugmynda og skoðana sem
hann festir á blað.
I Sendisveinninn er einmana
eru ljóð sem vitna um metnað,
kraft og dirfsku skáldsins (flass-
bakk um framtíðina, sósíalismi í
einu herbergi og fasteignasalarn-
ir). Þótt Einar Már yrki um
áttavillta vitund er hann yfirleitt
meðvitaður í anarkisma sínum. I
Er nokkur í kórónafötum hér
inni? eru hnyttnir textar, eins og
til dæmis rússneska byltingin:
rú.s-sncska hyltinRÍn
er einsoK fjölskyldualbúm sem
vió flettum án þess aó vita hver
tók myndirnar <>k þaó er jafnvel
vafaatriói af hverju þær eru
aóeins eitt er vist;
frankenstein tók völdin aó lokum
Flassbakk um framtíðina er
dapurlegt ljóð, tjáir bitra reynslu
hinna ungu uppreisnarmanna,
sem umburðarlyndið svæfir best.
Þar segir meðal annars: „við sem
ögruðum kerfinu/ gerðum það
aðeins sveigjanlegra/ í fjölbreytni
sinni/ og einsog jafnan á haustin
þegar/ búið er að stela uppsker-
unni/ sitjum við auðum höndum/
þar sem hinir ófyrirleitnu sem
skilja allt/ en finna ekki til með
neinu hafa/ öll völd.“
Já, margir eru búnir að fá sér
kórónaföt.
Guysel Amalrik:
BERNSKA MlN í RÚSSLANDI
Bergur Björnsson íslenskaði.
Almenna bókafélagið 1980.
Tatarakonan Guysel Amalrik
átti sér líka drauma í bernsku og
aðrar stúlkur. Hún hreifst mest af
Öskubusku: „.. í draumum mínum
sá ég ljóshærða, bláeyga prinsinn,
sem kom til að nema mig á brott.
Eg þráði að vera fögur og eftir-
sóknarverð eins og mærin í ösku-
stónni, svo að prinsinn yrði ást-
fanginn af mér“.
Lif Guysel Amalrik var ömur-
legt eftir bók hennar að dæma.
Hún var af óhreinu kyni, fram-
andi fugl í Sovétsamfélaginu. Það
var litið niður á hana og fólk
hennar, en það átti sitt stolt þrátt
fyrir allt. Eiginlega furðar maður
sig á því að Guysel skyldi ekki
bugast eins og systir hennar og
bróðir. Faðir þeirra systkina var
harður í horn að taka, barði
Guysel með leðurbelti þegar hon-
um mislíkaði við hana. Hún hataði
hann i staðinn og fyrirleit móður
sína fyrir undirgefni hennar við
föðurinn, hvernig hún sætti sig við
aðstæður hverju sinni. Guysel
fæddist 1942. Lýsingar hennar frá
Moskvu eru líkastar frásögn af
víti þar sem hungur, sjúkdómar,
ómannúðlegur skóli og fjandsam-
legt umhverfi hjálpast að við að
gera fólk að reköldum og sjálfs-
morð virðist oft eina lausnin.
Sonja, systir Guysel, hafnaði á
geðveikrahæli. Hún lifði fyrir
drauma um rómantískt líf á Ítalíu
og skrifaði drög að endurminning-
um sínum. I þeim stóð þetta um
bernskuna:
„Bernska mín var gleðisnauð.
Dag nokkurn kom pabbi drukkinn
heim og barði mömmu í höfuðið
með skóhlíf. Pabbi barði okkur
krakkana iðulega og var oft fullur.
Við áttum heima í gömlu húsi — í
tólf fermetra herbergi: Fjórir
krakkar, mamma og pabbi, sex í
allt. Það var þröngt. Við urðum að
sofa á gólfinu."
í minningunum getur Sonja
þess að Guysel systur hennar hafi
gengið illa í skólanum, en hún hafi
mikla málarahæfileika, sé lagleg
og veki aðdáun. Guysel hafði líka
hæfileika til að verða ballettdans-
ari, en móðir hennar hafði ekki
skilning á löngun hennar til að
dansa og ekki heldur tækifæri til
Bókmenntlr
eftir JÓHANN
HJÁLMARSSON
Guysel Amalrik
að styrkja hana til þess. Málari
varð Guysel aftur á móti, ekki síst
fyrir aðstoð málara sem hún
kynntist og tamdi sér frjálslegri
framkomu og ónvenjulegri skoð-
anir á list en tíðkuðust í Sovétríkj-
unum. Örlagaríkari urðu kynni
hennar af rithöfundinum Andrej
Amalrik því að þau enduðu í
hjónabandi og þegar hann var
dæmdur i útlegð til Síberíu fylgdi
hún honum þangað. Lokakafli
bókarinnar sem nefnist Bréf frá
Síberíu er fróðlegur; hann veitir
innsýn i líf sovéskra útlaga nú á
tímum.
Það var Andrej Amalrik sem
hvatti konu sina til að rita bókina
Bernska mín i Rússlandi, en þau
hjónin eru nú í útlegð á Vestur-
lör.dum.
í raun verður maður ekki margs
vísari um sovéska tatara með því
að lesa þessa bók. Hins vegar er
hér ein lýsingin enn á hörkulegu
uppeldi og skilningsleysi foreldra.
Guysel Amalrik segir fremur
óskipulega frá, en þegar best
lætur tekst henni að hræra les-
andann til samúðar. Ekki spillir
bókinni hve óvægin frásögn Guys-
el Amalrik er oft, hún fellur ekki í
þá gryfju að gera fjölskyldu sína
að englum eða réttlæta gjörðir
hennar. Ljót er til dæmis sú mynd
sem dregin er upp af ömmu
Guysel sem fengið hafði slag og lá
þess vegna í rúminu. Hún var
ótrúlega nisk og hélt að sonardótt-
irin væri að bryðja dýran sykur
þegar hún sprengdi lýs úr höfði
sínu á pappírsblaði.
Bergur Björnsson hefur þýtt
Bernska mín í Rússiandi á mál
sem er alls ekki gallalaust, en
hefði auðveldlega mátt betrum-
bæta í því skyni að gera bókina
læsilegri. Um það hefur ekki verið
hirt af forlagsins hálfu.
Gamli
og nýi
tíminn
Þeir íslendingar sem komnir
eru vel yfir miðjan aldur, lifa
yfirleitt í tveimur óskyldum heim-
um. Gildismati þessa fólks er í
mikilvægum efnum hafnaö af
samtímanum og þar sem námi er
að miklu leyti lokiö, skilur fólkiö
ekki samtímann og mun aldrei
skilja hann.
í ýmsum greinum er aö finna í
sögunni vitnisburö um ólíkan
aldarhátt. Eitt má þar sérstak-
lega nefna.
í góðærum á íslandi gamla
tímans fjölgaöi jafnan leigujörö-
um í landbúnaöi. Ýmist hétu
þessar ieigujaröir hjáleigur eöa
kot og voru leigöar út frá eignar-
jörö eöa höfuöbóli. Ábúendur
leigujaröanna voru yfirleitt fyrr-
verandi vinnuhjú húsbændc
eignarjaröarinnar. Búskapur á
hjáleigunum var stopull og þang-
aö sóttu menn yfirleitt ekki gull.
Oft lögöu menn harðar aö sér í
hjáleigubúskap en húsmennsku.
Samt var það þess viröi. Inngróin
í fólkiö var sú sjálfstæöisviöleitni
sem geröi kröfu til þess að menn
reyndu að standa á eigin fótum í
staö þess aö vera upp á aöra
komnir. Háum og lágum var
yfirleitt niöurlæging af ölmusum.
Þess vegna völdu menn ekki
einföldustu leiöirnar i lífsbarátt-
Á íslandi gamla tímans voru
framboð og eftirspurn í sam-
ræmi. Ef einhver þarfnaöist ein-
hvers bjó hann þaö tii eöa aflaöi
þess. Þeir hlutir voru ekki búnir
til sem ekki komu í einhverjar
þarfir. Offramboö og umframeft-
irspurn heyröu þessum tíma ekki
til. Milli handa höföu menn ekki
veröbólgna gjaldmiöla. Hlutirnir
höföu fast verögildi. Og ef ein-
hver ætlaöi sér aö komast áfram
varö hann aö minnsta kosti aö
ástunda vinnusemi, ef hann ætl-
aöi aö efnast þurfti hann minnsta
kosti aö vera sparsamur.
Margt getur færst úr skoröum
milli kynslóða. Ný mannvist og
nýir menningarstraumar leiöa til
breytinga á gildismati og háttum
sem enginn sér fyrir.
í nútímanum hefur dregiö úr
sjálfstæöisviöleitninni. Sam-
neyslan hefur náö því stigi, aö
launamönnum er íþyngt því meir
sem þeir leggja haröar aö sér.
Hinn vinnusami tekur aö lokum
aö gera til sín minni kröfur.
Almenn velsæld í foreldrahúsum
hvetur unglinga til iöjuleysis og
ráöstöfun fulloröinna á fjármagni
veröur óholl fyrirmynd. Aö jafn-
aöi verja menn sextán til tuttugu
og fimm árum án þess aö
framleiöa til uppihalds lífi sínu.
Hlutirnir hafa ekki lengur sítt
fasta verögildi. Óræö markaös-
lögmál gera til skiptis verömæta
hluti verölausa og verölausa hluti
verömæta.
Dýrtíöin veröur nýr merkimiöi
á samfélaginu. Þegar almenning-
ur, sem oftast lifir um efni fram,
ætti aö spara, tekur ríkiö ómakiö
af mönnum og stækkar þegar
þaö á aö minnka. Þess vegna
þekkja íslendingar ekki, aö til
þess aö minnka dýrtíö þurfa þeir
aö draga úr sinni eigin neyslu.
Fré handvögnum...
... í kraftblokkir
unni. Krafan um mannlega reisn
fór ekki endilega eftir efnum eöa
veraldarstööu. Ef menri geröu
einhverjar kröfur beindust þær
fyrst og fremst aö mönnum
sjálfum.
Hagfræöingar veröa feitir á
ástandinu. Þeir telja fólki trú um
aö veröbólga sé efnahagsvanda-
mál, og fela óafvitandi þá staö-
reynd aö veröbólga er menning-
arsjúkdómur. Hún er miklu frem-
ur sjúkleiki í hugsun manna en
órói í línuritum hagfræðinga.
Nú auögast menn meö öörum
hætti en áöur. Skuldir gera menn
ríkari og sparsemi kemur
mönnum á kaldan klaka.
Kröfugeröinni er ekki lengur
beint aö mönnum sjálfum. Menn
telja sig eiga rétt á samneyslu án
þess að bera skyldur til aö
viöhalda þeim rétti sínum. Menn
viöurkenna ekki aö réttindi og
skyldur eru á vogarstöng. Menn
lifa eftir einkunnaroröunum: Rík-
iö, þaö eru þeir.
STIKLAÐ
ÁSTÓRU
eftir Rúnar
Vilhjálmsson