Morgunblaðið - 11.11.1984, Blaðsíða 60

Morgunblaðið - 11.11.1984, Blaðsíða 60
60 MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 1984 Sagt hefur verið að fyrstu til- raunir til greiningar vandamála á hagfræðilegan máta megi finna hjá forn Grikkjum , svo sem Aristótelesi og Platon. Rómverjar fetuðu líkar slóðir, en þóttu litlu bæta við grískar hugmyndir á þessu sviði, enda þótt ýmsir þeirra eins og til að mynda Cicero, Vergil og Varro reyndu að leggja fram lausnir og ráð varðandi landbúnað. En nú er öldin önnur. Áætlanir sem snerta efnahag þjóða eru tæpast gerðar án tilkvaðningar þeirra manna, sem hafa tileink- að sér kunnáttu hagspekinnar. Þannig hafa íslenskar ríkis- stjórnir haft hagfræðinga til ráðgjafar og leiðsagnar um langt skeið, kannski á líkan hátt og ýmsir stjórnendur fornþjóða höfðu fyrir ráðgjafa trúarvísa menn, er þóttu sjá lengra en nef þeirra náðu. Reyndar er talið að upphaf fyrstu hagspekirita megi rekja til austurk-nskra siðaboða, er greindu auðlegð og heilsu, Ungir hagfræðingar teknir tali um efnahagsmáhn ¦i^i sem merki um velþóknan æðri máttarvalda. En hvaða boðskap hafa ha- gfræðingar fram að færa með tilliti til ástandsins í íslensku ef- nahagslífi um þessar mundir? Eru þeir sammála um leiðir og lausnir til bættrar afkomu fjöld- ans? Sjá þeir sjúkdómseinkenni efnahagsmála sömu augum og almenningur og eru þeir sjálfir sammila um úrbætur? Það er forvitnilegt á þeim tíma sem fast er deilt um lífskjör og leiðir til farsældar í samfélaginu að heyra hvað nokkrir ungir , hi- lærðir hagfræðingar hafa til mál anna að leggja. Þeir eiga það sammerkt flestir að hafa ekki verið mjög í sviðsljósinu varð- andi íslenska efnahagsmótun, enda flestir tiltölulega nýkomnir úr námi erlendis fra. Væntanl- ega hafa þeir ferska þekkingu og kunnugleika af reynslu ann- arra þjóða sem glíma við lík vandamál og íslendingar eiga við að etja. Ólafur ísleifsson hagfræðingur Afskipti ríkisins hafa leitt til ófarnaðar Gjörbreytt staða er komin upp í efnahagsmálum eftir þá samn- inga, sem tekist hafa á vinnu- markaði. Tildrög þeirrar niður- stöðu, sem fengist hefur, voru mánaðarlangt verkfall opin- berra starfsmanna og enn lengra verkfall bókagerðarmanna. í ljósi þess hve miklu hefur verið kostað til, má það virðast einkennileg þversögn, að fáum kemur til hugar, að launþegar megi vænta bættra kjara eftir þessa samningalotu. Þessi þver- sogn skýrist þó af því, að niður- staða samninganna er ekki feng- in á hinum almenna vinnumark- aði þar sem tekist er á um raunveruleg verðmæti heldur riðu opinberir starfsmenn á vað- ið. Eftir samning BSRB og ríkis- ins mátti heita, að niðurstaða á hinum almenna vinnumarkaði lægi fyrir. Forysta Verkamanna- sambandsins, svo að dæmi sé tekið, leynir ekki óánægju sinni með niðurstöðuna, og er ekki annað að sjá en hún hafi haft augastað á eina kostinum, sem tryggt hefði getað aukningu kaupmáttar ráðstöfunartekna, skattalækkunarleiðinni svonefndu. Sú leið var þó því að- eins fær, að tekist hefði að draga úr útgjöldum ríkissjóðs til að mæta tekjumissinum. Stórfelld- ur halli á ríkisbúskapnum, sem vísast hefði verið brúaður með lántöku erlendis, hefði ótvírætt haft aukna verðbólgu í för með sér. En skattalækkunarleiðin varð ekki ofan á, og er illt til þess að hugsa, að launamenn skuli hafa orðið af réttmætum kjarabótum og fjölmörg heimili tekið á sig þunga byrði í þágu verkfalla, sem leitt hafa til fyrrgreindrar niðurstoðu. Og opinberir starfsmenn hljóta að spyrja hvort verk- fallsréttur og beiting hans í tvi- gang hafi orðið kjörum þeirra til framdráttar. Svo virðist sem fréttamenn ríkisfjölmiðla séu í þann veginn að svara þessari spurningu fyrir sitt leyti með því að ganga úr BSRB í BHM, en þau samtök þáðu ekki verkfalls- rétt er hann stóð til boða á sín- um tíma. Það er gremiulegt að lífskjör almennings á fslandi eru lakari en þau þyrftu að vera. Sú stað- hæfing að hér sé skipulagsleysi i fjárfestingu um að kenna segir þó ekki nema hálfa soguna. Sannleikurinn er sá, að það eru afskipti rikisins í þessum efnum, stundum í nafni byggðastefnu, sem hér hafa mestu um valdið. Af hálfu ríkisins hefur því ekki skort á skipulagningu. Hún hef- ur birst í rikisábyrgðum vegna togarakaupa, lánum Byggða- sjóðs og stórfelldum frystihúsa- áætlunum. En skipulagning er ekkert lausnarorð. Það er arð- semin, sem menn hljóta að taka mið af, vilji þeir ekki að atvinnu- uppbygging einkennist af fjár- festingarmistökum. Það besta sem ríkio getur gert atvinnulíf- inu til góða, fyrir utan aö bæta fyrir afskipti sín í fortíðinni, er að skapa almenn starfsskilyrði og stuðla að jafnvægi í þjóðar- búskapnum, svo að heilbrigður rekstur þrífist en annar hverfi. Almenningi er misboðið með því misrétti sem viðgengst I skattamálum. En hér er mikil- vægt að greina milli orsakar og afleiðingar. Frumorsakarinnar er að leita í þvf, að ríkið tekur til sín stærri hluta þjóðarteknanna en landsmenn sætta sig við. Þangað til úr hefur verið bætt, munu skattsvik og neðanjarð- arstarfsemi koma fram sem ytri merki þess vanda, sem raun- verulega býr að baki. Það er áhyggjulaust að eyða annarra fé. Framhjá þvi lögmáli rikisrekstrar verður ekki komist. Að mínum dómi standa menn frammi fyrir því stórverkefni að draga úr skattheimtu og minnka umsvif ríkisins og eyðslu með markvissum hætti. Skoði menn nú hug sinn í þessu efni. Hversu mörg eru þau viðfangsefni, sem ekki væru betur komin hjá ein- staklingum og samtökum þeirra en ríkinu? Það ber að meta, sem vel hefur verið gert. Mitt í dýpstu efna- hagslægð sem gengið hefur yfir i áratugi tókst að draga úr verð- bólgu á örskömmum tíma. Þýð- ingarmiklum áfanga var náð í ágúst sl. er losað var um vexti og þeir látnir ákvarðast af mark- aðsaðstæðum. Engin önnur leið er fær ef takast á að reisa við innlendan sparnað, sem hrapaði á verðbólguárunum, og markaðs- vextir einir geta kveðið upp úr um réttmæti og arðsemi nýrra fjárfestinga. Nokkur ríkisfyrir- tæki hafa verið seld og hlutur ríkisins í öðrum. Hvenær verður losað um tök ríkisins í banka- kerfinu, ríkisbönkum breytt f hlutafélog og þeim komið i eigu einstaklinga og fyrirtækja? Ástæður efnahagsvandræöa okkar íslendinga eru þekktar. Við breytilegum ytri aðstæðum verður ekki mikið gert. En hér heima fyrir bíða verkefnin þess að á þeim sé tekið. Mestu skiptir að það verði gert af raunsæi og skynsemi, því að patentlausnir eru engar til. Ólafur ísleitsaon lauk M.Sc.prón í hagfræði frí Loadoa Sehool otEc- onomks 1980. llann starfar í al þjódadeild Seðlabanka íslands og kennir vifi HÍ. Dr. Finnur Geirsson hagfræðingur Kjarabætur fást með breyttum skilyrðum Oft hafa kjarasamningar hér á landi mikið til snúist um það að skipta því sem ekki er til. " Bæði atvinnurekendur og verka- lýðsfélög hafa getað gengið að því sem vísu, að fari kaupkröfur almennt fram úr getu fyrirtækja til að verða við þeim, muni ríkis- valdið hlaupa undir bagga með því að fella gengið eða auka seð- laprentun. Þannig má segja, að hvorki verkalýðsfélog né atvinn- urekendur hafi þurft að óttast afleiðingar óraunhæfra kjaras- amninga, sem þýddu gjaldþrot atvinnurekenda og atvinnuleysi launþega. Við þau skilyrði sem samningsaðilar búa hefur verð- bólgulausnin oröið ofan á. Mikilvægt er að skilyrðin brevtist á þann veg, að rikisvald- ið setji fram skýrt mótaða stefnu í peningamálum og ríkis- fjármálum, sem taki mið af raunverulegri afkomu þjóðar- búsins og haldi fast við þá stefnu. Jafnframt verður að búa svo um hnútana að samningsað- ilar semji upp á eigin ábyrgð, þar sem afkomuöryggi fyrir- tækja og þar með afkomuöryggi launþega verði haft að leiðarlj- ósi, án „aðstoðar" ríkisvaldsins. f því sambandi er vert að gefa gaum þeirri hugmynd að semja á grundvelli atvinnugreina eða fyrirtækja fremur en starfs- greina eða stétta eins og nú er gert. Þegar öllu er þó á botninn hvolft, skiptir mestu máli, ekki síður fyrir launþega en atvinn- urekendur að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið þannig að verðmætasköpunin verði sem mest. Þegar vel gengur hjá fyrir- tækjum eykst eftirspurn eftir vinnuafli, sem stuðlar að hækk- un launa. Mikið hefur skort á, að atvinn- ulífið búi við skilyrði sem gefa því tækifæri til að aðlagast breyttum aðstæðum. Aðlogun- arhæfni og sveigjanleiki eru afar mikilvægir eiginleikar i síbreyti- legu og flóknu umhverfi, þar sem samkeppni um lífsgæði fer harð- nandi. Ýmislegt hefur torveldað að þessir eiginleikar fái notið sín, þannig að betri lífskjör bjóðist. Þetta á einkum við um það, að viðmiðanir hafa verið skekktar varðandi það í hverju borgi sig að fjárfesta og hvað sé ha- gkvæmt að framleiða og selja. Þannig voru vextir til skamms tima niðurgreiddir og leiddu til offjárfestingar, framleiðslust- yrkir og niðurgreiðslur hafa hvatt til offramleiðslu og inn- kaup, sala og útflutningur hafa að hluta til ýmist verið háð sér- stökum leyfum eða verið einokuð af ríkinu , og þar með dregið úr vilja til að leita nýrri og ha- gkvæmari leiða. Oft býr góður vilji á bak við þessi afskipti ríkisins og þau gjarnan réttlætt með þvf að þau stuðli að meiri jöfnuði og öryggi. Þ6 lætur nærri, að hér sé ríkis- valdið að láta undan fámennum, en sterkum þrýstihópum, sem sækjast eftir forréttindum með því að kostnaði af starfsemi þeirra verði dreift á miklu fjöl- mennari og sundurleitari hóp skattgreiðenda, sem hefur ekki eins góð tök á að beita sér. Þannig fara lántakendur fram á lægri vexti, bændur hærri niðurgreiðslur og útflutningsb- ætur, menningarfrðmuðir meiri styrki, námsmenn hagstæðari lán, landsbyggðahlutar niður- greiðslur á hitunarkostnaði, starfsstéttir lögverndun og svona mætti lengi telja. Hér er um að ræða geysimik- inn kostnað, ekki aðeins þann sem skattgreiðendur sparifjár- eigendur og neytendur þurfa að bera beint, heldur einnig og ekki siður þann kostnað sem felst í glötuðum tækifærum til verð- mætasköpunar vegna þess að rétt viðmiðun hefur ekki verið fyrir hendi. Þegar allt kemur til alls verð- ur ekki séð að ígrip ríkisvaldsins á þeim svíðum, sem hér hefur verið fjallað um, séu til þess fall- in að bæta eða jafna lífskjör. Þeim markmiðum má fremur ná með því að einstaklingar búi við skilyrði frelsis og sveigjanleika, en þurfi jafnframt að taka fullt tillit til þeirra skorða sem mark- aðsaðstæður setja. Mikilvægir áfangar hafa náðst í samræmi við þetta á sl. ári svo sem frjáls verð og vaxtamyndun, og það er áríðandi að halda áfram á þeirri braut. Dr. Finnur Geirsson lauk doktors- námi í bagfræði frá t'lorida State Universitj 1984. Ilann starfar hji Verzlunarráði íslands.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.