Morgunblaðið - 21.12.1984, Side 24

24
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 21. DESEMBER 1984
Skólasaga
Bókmenntir
Erlendur Jónsson
Heimir Þorleifsson: SAGA
REYKJAVÍKURSKÓLA. IV. 308
bls. Útg.: Sögusjóður MR. Reykja-
vík, 1984.
Rit þetta er orðið geysimikið að
vöxtum og innihaldi; texti stór-
mikill; myndir fjölmargar. Meðal
annars er þarna að finna (í fyrri
bindum) myndir frá frumstigi
ljósmyndunar á íslandi. Margir
áhrifamenn í stjórnmálum og
menningarlífi koma þarna við
sögu. Mynd er í þessu síðasta bindi
af núverandi forsætisráðherra þar
sem hann kveður skóla sinn. Úr
Menntaskólanum í Reykjavík hafa
löngum komið þeir sem þenkt hafa
og ályktað fyrir þjóðina.
Menntaskólinn í Reykjavík er
alveg örugglega elsta mennta-
Bókmenntir
Jóhanna Kristjónsdóttir
Kugene O’Neill: Dagleiðin langa
inn í nótt. Thor Vilhjálmsson þýddi
á íslenzku. Útg. Menningarsjóður.
Þetta fræga leikrit Eugene
O’Neill var sýnt í Þjóðleikhúsinu
fyrir svona tveimur árum, ef ég
man rétt. Hvort það fékk þá at-
hygli sem það verðskuldar og
hvernig sýningin var, veit ég því
miður ekki.
Eugene O’Neill er einn af jöfr-
um bandarískra leikbókmennta,
um það getur engum blandast
hugur. Viðhorf hans einkenndust
af bölsýni, oft og einatt grimmd í
garð persóna sinna, persónurnar
komast ekki upp með neina
blekkingu þótt yfirborðið virðist
snyrtilegt í byrjun. Það er kafað
niður í sálarfylgsni af miskunn-
stofnun landsins — og raunar hin
eina slíka sem hægt er að kalla
gamla og gróna á alþjóðlegan
mælikvarða. Um aldur stofnunar-
innar má auðvitað rökræða með
ýmsu móti. Til að mynda mætti
rekja upphaf skólans til þess árs
er hann fór að heita menntaskóli.
Eins til flutnings hans frá Bessa-
stöðum til Reykjavíkur. Eða til
upphafs skólahalds í Skálholti —
eða jafnvel til upphafs skólahalds
á íslandi, það er í Haukadal í
Biskupstungum. Finnst mér það
raunar eðlilegast. Þótt skólinn
hafi flust til öðru hverju og skóla-
hald fallið niður endrum og sinr.-
um sýnist þráðurinn býsna heil-
legur þegar á allt er litið. Hættur
hafa oft steðjað að þessari elstu
menntastofnun þjóðarinnar. Má
örugglega telja að gengi skólans
hafi farið eftir þjóðarhag — and-
legum og efnalegum — hverju
sinni.
Eftir Iok seinna stríðs var sýnt
arleysi og raunsæi, en ekki
grimmd. Því að Eugene O’Neill
ber þrátt fyrir allt og sem betur
fer umhyggju fyrir hinum mörgu
og ólíku persónum sem hann leið-
ir fram.
Leikritið gerist í sumarhúsi
Tyrone-fjölskyldunnar og spann-
ar tæpan sólarhring í lífi mið-
aldra hjóna og sona þeirra
tveggja. I byrjun kemur fram að
Mary Tyrone hefur verið að koma
af heilsuhæli, synir hennar tveir
og maður hennar, sem er annars
eða þriðja flokks leikari, eru
áhyggjufullir vegna hennar, en
reyna að trúa á að hún hafi aö
þessu sinni náð sér.
Framvindan er hæg, en smám
saman magnast upp andrúmsloft
svo áhrifamikið, þrúgandi, hræði-
legt, allt í senn. Mary snýr sér á
ný að eiturlyfjum, maður hennar
er flak sem hefur aldrei megnað
að veita konu sinni þann styrk
sem hún þarfnast, yngri sonurinn
Heimir Þorleifsson
að gamla húsið við Lækjargötu
dygði skammt til menntaskóla-
halds í Reykjavík. Þá vöknuðu
spurningarnar: Átti að stofna nýj-
an skóla? Flytja gamla skólann til
í borginni og byggja yfir hann á
Edmond og líkast til málpípa höf-
undar er berklaveikur, og hans
bíður væntanlega ekki framtíð,
Jaime sá eldri hefur brennt kerti
sitt í báða enda og engin betri tíð
er í vændum fyrir neitt þeirra.
Eugene O’Neill er meistari
stemmningarinnar og eftir sitja
áhrif sem leita á löngu eftir að
lestri leikritsins er lokið. Thor
Vilhjálmsson hefur þýtt verkið
og gert það að því bezt verður séð
ákaflega vel, svo að O’Neill kem-
ur til okkar hreinn og ómengað-
ur.
öðrum stað? Eða halda áfram að
kenna í nýja húsinu og auka við
húsnæði skólans með öðrum bygg-
ingum á næstu grösum. Heimir
Þorleifsson rekur þá sögu ítarlega.
Meðal annars var stungið upp á að
rífa gamla húsið. Nemendur og
fleiri risu upp og mótmæltu.
Hundrað ára gamalt hús skyldi
njóta verndar og friðhelgi. Hitt
gerðist furðuhljóðalaust að stofn-
unin sjálf er stórskert um sömu
mundir, bekkjum fækkað um tvo
og þar með vegið að því sjálfstæði
sem skólinn hafði notið frá fyrstu
tíð. Dæmigert fyrir íslendinga: að
ríghalda í stoðir og sperrur úr tré
en depla augum í skilningsleysi
þegar menningarverðmæti eru
fótum troðin!
Heimir Þorleifsson skiptir
þessu bindi í kafla eftir stjórnar-
tíð rektora, byrjar á síðustu rekt-
orsárum Pálma Hannessonar en
endar á fyrstu rektorsárum Guðna
Guðmundssonar. Fyrstu áratug-
irnir eftir stríð einkenndust af
stöðugleika. »Kennsla og um-
gengnishættir breyttust lítið á
þessum árum þrátt fyrir fjölgun
nemenda,* segir Heimir Þorleifs-
son. » ... Enn þótti sjálfsagt, að
menntaskólanemendur gengju í
betri fötum í skóla, piltar í jakka-
fötum og með bindi og stúlkur í
pilsum eða kjólum.«
Þetta mun lítið hafa breyst fyrr
en með árinu 1968 sem oft er
kennt við stúdentauppreisnir eða
námsmannahreyfingar, en þá varð
alger stökkbreyting í viðhorfi til
skóla og menntunar yfirhöfuð.
»Kynslóðabil og fjölmiðlun voru
meðal tízkuorða á 8. áratugnum*
segir HeimiV Þorleifsson, »og þau
fyrirbæri, sem að baki voru, héldu
auðvitað innreið sína í Reykjavík-
urskóla. Nemendur klæddust
öðruvísi, töluðu öðruvísi og höfðu
annars konar hárgreiðslu en eldri
kynslóðin. Þetta gat valdið sam-
búðarerfiðleikum með hinum eldri
og hinum yngri á hefðbundnum
samkomum eins og jólagleði og
árshátíðum.«
Auk hinnar eiginlegu skólasögu
er hér langur kafli um leiklistar-
iðkanir nemenda sem byggir á
margra alda hefð — ef rakið er til
Hólavallar og Skálholts.
Ritið endar svo með nafnaskrá
geysimikilli. Heimir Þorleifsson
hefur hér með unnið gott verk og
þarft. Brot bókanna þykir mér
vera óhönduglegt í meira lagi.
Annað, sem lýtur að útliti og frá-
gangi, sýnist mér vera með ágæt-
um.
Stökk fram
á við
Hljóm
plotur
9
Queensryche
The Warning
FMI America/ Fálkinn
Queensrýche sendi frá sér
fjögurra laga plötu árið 1982 og
fjallaði ég um hana i loks mars,
m.a. með þeim orðum að á köfl-
um líktist hljómsveitin Iron
Maiden mjög, sér í lagi söngur
Geoff Tate. Jafnframt lét ég þess
getið, að framfarir hlytu að hafa
orðið hjá sveitinni og þær koma
berlega í ljós á þessari fyrstu
breiðskífu Queensryche.
Allur hljóðfæraleikur er miklu
jafnari en fyrr og þá um leið ag-
aðri. Sóló skemmtilega upp-
byggð og þeim stillt í hóf og
miklu öruggari samspil tromma
og bassa. Söngur Tate ekki eins
líkur Bruce Dickinson og áður og
er það vel því þótt ekki sé leiðum
að líkjast ávinna menn sér ekki
virðingu með eftirhermum.
Þá hefur orðið geysileg breyt-
ing á allri meðhöndlun tónlistar-
innar í hljóðveri frá því á 4-laga
plötunni. Þar voru upptökur
fremur einfaldar og á stundum
kastað til þeirra höndunum. Hér
kveður við annan tón. Val
Garay, sá snillingur við takkana,
sér um hljóðblöndun en hann
hefur m.a. gert stórvirki með
Motels og Kim Carnes svo dæmi
séu nefnd. Þótt auðvitað verði
engin sveit fræg á „sándinu"
einu saman getur það óneitan-
lega skipt sköpum á plötum, ekki
hvað síst tímamótaplötum eins
og þessari. Ég er nefnilega
sannfærður um að Queensryche
á eftir að verða nafn, sem
hljóma mun vítt og breitt um
heiminn á meðal þungarokkara
á næstunni.
The Warning hefst á sam-
nefndu lagi, sem er mjög sterkt,
og framhaldið er í svipuðum dúr.
Ekki veikan punkt að finna og
hæst rís platan í lögum á borð
við NM 156 og Take Hold of The
Flame auk titillagsins. Sannar-
lega athyglisverð sveit á hraðri
uppleið.
Fortíðin er
líðandi stund
Tvær með of-
sóknarbrjálæði

Árni Þórarinsson
AÐDÁUN og tilbeiðsla sem
breytist í drápshug og eyðilegg-
ingarhvöt er algengt ferli í
kvikmyndum og skáldskap ekki
síöur en lífinu sjálfu. Ein birt-
ingarmynd þessarar kenndar er
hin ófullnægða ást úr fjarska —
dýrkun manneskju sem viðkom-
andi þekkir í rauninni ekki nema
sem ímynd, skurðgoð eða gyðju
langt úr seilingarfjarlægð; hinn
elskaði verður aðeins tákn fyrir
villuráfandi ást, eða öllu heldur
ástarþörf.
Úr fréttum þekkjum við fjölda
dæma um hugsjúkt fólk sem
fremur ódæðisverk í þágu „ástar"
sinnar, færir fórn á stall þeirrar
manneskju sem það tilbiður.
Jafnvel er þeim elskaða sjálfum
fórnað þegar ástin er óendurgold-
in. Fyrir slíku verður ekki síst
það sem kallað er „frægt fólk“.
Dæmi af handahófi: Maðurinn
sem reyndi að myrða Reagan
Bandaríkjaforseta til að vekja at-
hygli gyðjunnar sem hann dýrk-
aði, kvikmyndaleikkonunnar Jod-
ie Foster.
Hér kemur til sögunnar sú
þversögn að smæð og einsemd
manna í risasamfélögum eins og
stórborgum vex um leið og fjöl-
miðlar rjúfa einangrun þeirra
með því að flytja fólk og atburði
inn á stofugólf. Átrúnaðargoð
hafa auðvitað alltaf verið til,
fyrst og fremst hjá unglingum, en
þegar fullorðið fólk flytur ófull-
nægða sambandsþörf sína yfir á
t.d. fræga fjölmiðlapersónu er
geðveikin á næsta leyti. Frægasta
og magnaðasta túlkun slíkrar
stórborgarfirringar er kvikmynd
Martin Scorsese Taxi Driver
(1976), þar sem Robert DeNiro
leikur leigubílstjóra í New York
sem smátt og smátt missir veru-
leikaskynið með ofbeldisþrungn-
um afleiðingum. Og á mynd-
GamU stjarnan Lauren Bacall
leikur gamla stjörnu með hættu-
legan aðdáanda í The Fan.
bandamarkaðnum má fá tvo ný-
lega þrillera sem byggja á þessu
stefi um vitfirrta aðdáendur á
höttunum eftir átrúnaðargyðjum
sínum.
Myndirnar eru báðar banda-
rískar gerðar árið 1981. í The Se-
duction fjallar mér ókunnur
handritshöfundur og leikstjóri
David Schmoeller um kunna
sjónvarpsfréttakonu sem verður
fyrir áreitni ungs manns. í The
Fan (Aðdáandinn) er það fræg
leikkona á efri árum sem verður
skotspónn hinnar hættulegu til-
beiðslu. The Fan hefur notið tölu-
verðra vinsælda hér á mynd-
bandamarkaðnum, enda mun
betri mynd, skýrt stíluð af leik-
stjóranum Edward Bianchi,
þokkalega skrifuð, prýdd góðri
kvikmyndatöku Dick Bush og
ógnvænlegri tónlist Pino Donagg-
io. í báðum myndum er byggt upp
svipað hegðunarmynstur: Hinir
ástsjúku ungu aðdáendur byrja
sem sannir kavalerar — reyna að
nálgast „elskurnar" sínar með
gjöfum og bréfum — en þegar
þeim er æ ofan í æ hafnað og hin
flekklausa ást þeirra niðurlægð
af fjaldsamlegu, skilningsvana
fólki breytist herfræðin í blóði
drifna hefnd.
f báðum þessum þrillerum, sem
í eðli sínu teljast sálfræðiþriller-
ar, eru efnislegar gloppur; það
vantar í þær sálfræðilegar og fé-
lagslegar forsendur. Hvorug
þessara mynda hefur haldbæra
skýringu eða túlkun á hlutskipti
aðdáendanna. Þeir eru báðir ung-
ir og myndarlegir. Félagsleg
staða þeirra er ekki svo erfið;
annar er ljósmyndari (The Se-
duction), hinn afgreiðir í verslun
(The Fan). Við fáum annars veg-
ar ekkert að vita um bakgrunn
þeirra eða uppvöxt (The Seduc-
tion), hins vegar mjög litið (The
Fan). Þótt bæði Andrew Stevens í
The Seduction og Michael Biehn í
The Fan leiki með tilþrifum dugir
það ekki til að fá áhorfanda til að
„kaupa“ einsemd þeirra og firr-
ingu. Á hinn bóginn er heldur
ekki mjög auðvelt að festa trú á
dýrkun á blóðlítilli barbídúkku
eins og sjónvarpsfréttakonan
verður í meðförum Morgan Fair-
child í The Seduction og hinni
hrjúfu, gömlu leikstjörnu sem
Lauren Bacall leikur reyndar
ágætlega í The Fan.
The Seduction er í heild fremur
slappur rútínuþriller, en hefur
sér til ágætis óvænta lokafléttu
þegar sjónvarpsfréttakonan snýr
vopninu í höndum aðdáandans;
það verða hlutverkaskipti — að-
dáandinn verður sá ofsótti. En
The Fan er á margan hátt úrvals
spennumynd um ofsókn og brjál-
æði sem fylgir annars vegar
þrúgandi einsemd og hins vegar
mikilli frægð.
Stjörnugjöf: The Fan -trtr'/4
The Seduction tr'/t