Morgunblaðið - 21.12.1984, Blaðsíða 48

48
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 21. DESEMBER 1984
Hugleiðingar um nýja
bók Selfossskáldsins
eftir Brynleif H.
Steingrímsson
Vinur minn Guðmundur Daní-
elsson rithöfundur og skáld færði
mér fyrir nokkru nýútkomna bók
sína Krappur dans, en það er
ævisaga Jóhanns Vilhjálms Daní-
elssonar, léttadrengs, vinnu-
manns, sjómanns og kaupamanns.
Saga þessa manns hefst í sand-
hyl og gaddhörku þegar orðinn var
sauðfellir í Kaldárholti í Holtum í
Rangárþingi. Því þurfti að fækka
á fóðrum þar í heimilinu og Jóa
Vaff, eins og höfundur kallar Jó-
hann frænda sinn, er sagt, ungl-
ingi óhörðnuðum, að nú eigi hann
að fara fótgangandi suður á Nes
og hitta þar góðkunningja föður
síns en honum mun hafa verið
fengin þar vist sem léttadrengur.
Þetta voru þung spor barnungum
drengnum enda yfir fljót að fara
og veglausa heiði. Nestið var ekki
þyngra en svo að vel gat hann bor-
ið það. En örlög þessa drengs eru
samofin fjölskyldu hans og stríði
föðurins. Landkostirnir leyfðu
engan hégómaskap í Landsveit og
Hoitum á siðari hluta nítjándu
aldar. Því hefur Guðmundur
Uaníelsson lýst í bók sinni
Dómsdagur og er ævisaga Jóa
Vaff í rauninni framhald eða við-
auki við þá sögu, þó að annað sé
hér sögusviðið löngum en sömu
persónulýsingarnar koma hér
fram í upphafi bókarinnar.
Rammefldur kraftur og karl-
mennska, sem ekki lætur bugast
þó að á móti blási og „gnístandi
frerinn leiftraði í kringum hann“.
í bókinni verður Jói Vaff að
Guðmundur Daníclsson
dáðríkri persónu. Hann er jarð-
bundinn, áræðinn og eins og sál-
fræðingar kalla það nú, „valid",
þ.e. gengur hiklaust til allra sinna
starfa og lætur honum ekki að
láta tilfinningar né smámuni tefja
för sína. Hinn rauði þráður þess-
arar ævisögu verður óneitanlega
það, að verða sjálfstæður, leita sér
og sínum farborða, eignast bú og
björg. Það var ekki auðsótt til
fanga í lok síðustu aldar. Þá voru
ár ekki einu sinni brúaðar, engir
bílar, ekkert rafmagn en bæir
flestir úr timbri, torfi eða grjóti.
Þegar Jói Vaff hleypir heimdrag-
anum 1882 draup ekki smjör af
hverju strái á íslandi. Um langt
skeið hafði verið kalt og mikill
uppblástur hafði orðið, einkum í
Landsveit, svo að jarðir fóru í eyði
en heytekju sína urðu margir
bændur að sækja í aðrar sveitir.
Enginn Bjargráðasjóður var til
þess að bæta lélega kartöfluupp-
skeru í þeirri sveit.
Sagan er því góð þjóð- og lífs-
háttalýsing en þó að hún sé sönn
og trúverðug þeim sem til sögu
þjóðarinnar þekkja, mun hún
verða ótrúleg hinni svokölluðu
„eftirstríðskynslóð", sem aldrei
hefur gengið í heimagerðum gúmí-
skóm hvað þá skinnskóm saumuð-
um af mömmu eða ömmu.
Jói Vaff ratar víða í leit sinn að
fé og frama. Hann rær til fiskjar
og fer í kaupavinnu norður í land,
skárar þar dagsláttur af jötunmóð
enda gnótt af vinnumönnum í þá
daga. Alls staðar virðist hann
hafa lagt mikla elju í vinnu sína
og ekki verður annað séð en að
hann hafi verið hinn besti verk-
maður. En sá sem fékk á sig það
orð einu sinni átti léttara með að
fá vinnu en stúdentar nú á tímum.
Saga Jóa Vaff fléttast að
nokkru lífi útvegsbónda á Suður-
nesjum og bregður þá fyrir
skrýddum embættismönnum og
drykkjusiðum þeirra. En útvegs-
bóndi þessi seldi bæði salt og
brennivín og hafði Jói Vaff það að
starfa að selja hvort tveggja.
Hann kynntist því ungur kaup-
mennsku en það átti eftir að verða
honum örlagaríkt síðar á ævinni.
Það reyndist um Jóa Vaff eins
og margan, að römm er sú taug er
rekka dregur föðurtúna til. Hann
hvarf aftur til Suðurlandsins
(hins eiginlega) og vitjaði heit-
konu sinnar í Ölfusinu. Byrjaði að
hokra en lenti i jarðskjálftanum
1896 og flutti þá á argvítlegasta
kot í Flóa þar sem hvorki stóðu
hús né voru almennilegar slægjur.
Því var haldið til strandar og
Stokkseyrar. Þar dafnaði verslun-
in og nokkuð gróskuríkt mannlíf.
Þá vaknaði kaupmannseðlið í Jóa
Vaff.
Bókin greinir nú frá ýmsum
verslunarháttum um síðustu alda-
mót. Greinilegt er af sögunni að
erfitt hefur verið að versla á þess-
um árum. Viðskipti við útlönd
ótrygg en kaupmáttur fólksins lít-
ill. Vöruskiptaverslun tíðkaðist
mest á þessum tíma. Jóhann
Vilhjálmur hefur haft verslunar-
vit, á því er enginn vafi. Hann hef-
ur og verið mjög reglusamur mað-
ur og hirðusamur en þeir munu
vera aðalkostir þess sem vill
stunda þessa atvinnu.
Það sem gefur ævisögu hans
gildi er sú spenna sem greinilega
myndaðist í kringum verslunina á
Eyrarbakka.
Þegar litið er á þennan kafla
sögunnar frá þjóðháttarlegu sjón-
armiði er það auðskilið mál að
kaupmaðurinn varð eins og kóng-
ur í ríki sínu, þarna meðal þurra-
búðarfólksins. Allir þurftu til
hans að leita. Ef kaupa átti sér
færi eða kandís þurfti að fara til
kaupmannsins. Ekkert var gert án
hans. En kóngar eiga sér oft öf-
undsmenn og svo var greinilega
einnig um Jóhann V. Daníelsson.
Ingólfsbruninn, eins og hann
var kallaður, er reyfarakennt mál
en þó í öllu rétt frá greint í sög-
unni. Málið er enn óupplýst og
verður sennilega alltaf. En það er
þó lærdómsríkt í mannfræðilegum
og sálfræðilegum skilningi.
Kóngurinn og kaupmaðurinn,
Jóhann V. Daníelsson hafði
greinilega ekki hlotið krýningu
allra heldur átti sér óvini og
óvildarmenn.
Hann var mótaður í fátækt og
basli, natinn og iðinn og sennilega
gjörhugull. Slíkan mann krýnir al-
þýðan aldrei til konungs.
Ævisaga Jóhanns V. Daníels-
sonar er merkileg og vel skrifuð
bók. Hún færir lesandanum heim
sanninn um það, að góður rithöf-
undur getur grafið úr gleymsku
lífshlaup manns, svo að það lifi
skeið sitt á ný og öðlist skilning
meira að segja þeirra sem lifa líf-
inu hundrað árum seinna.
Brynleifur H. Steingrímsson
Blysganga á laugardag
— 11 friðarhreyfingar efna til blysfarar undir
kjöroröinu: „Island gegn
ELLEFU friðarhreyfingar munu j
næstkomandi laugardag, 22. des-
ember, efna til blysgöngu undir
kjörorðinu „ísland gegn kjarnorku-
vá“. Safnazt verður saman á
Hlemmtorgi klukkan 17, þar sem
seld verða blys. Gengið verður niður
Laugaveginn undir söng Hamrahlíð-
arkórsins og Háskólakórsins og end-
að á Austurvelli með fjöldasöng.
Frá þessu er skýrt í fréttatil-
kynningu, sem Morgunblaðinu
hefur borizt frá þeim 11 friðar-
hreyfingum, sem að göngunni
standa. Samtímis verður blysför
af sama tilefni á Húsavík og verð-
kjarnorkuvá“
ur gengið frá sundlauginni að
kirkjunni, þar sem ávarp verður
flutt. Eftirtalin samtök standa að
þessum blysförum, „Friður á jól-
um 1984“: Friðarhópur einstæðra
foreldra, Friðarhópur fóstra, Frið-
arhópur kirkjunnar, Friðarhreyf-
ing íslenzkra kvenna, Friðarsam-
tök listamanna, Hin óháðu friðar-
samtök framhaldsskólanema,
Menningar- og friðarsamtök ís-
lenzkra kvenna, Samtök her-
stöðvaandstæðinga, Samtök ís-
lenzkra eðlisfræðinga gegn kjarn-
orkuvá, Samtök lækna gegn kjarn-
orkuvá og Samtök um friðarupp-
eldi.