Morgunblaðið - 12.12.1986, Blaðsíða 50

Morgunblaðið - 12.12.1986, Blaðsíða 50
50 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 12. DESEMBER 1986 H Hvað geta dagvistarheimili gert til þess að efla málþroska og málskilning barna? eftír Gyðu Sigvaldadóttur Ef við reynum að glöggva okkur á hvað dagvistarheimilin geta gert til að örva málþroska og málskiln- ing barna er það vissulega fjölmargt og yrði langt mál upp að telja. Enginn skyldi þó ætla að sest væri niður með þessum litlu börnum og farið að kenna þeim að tala. Nei — því fer víðsfjarri, því enn er í gildi máltækið góða: „Svo læra börnin málið, að það er fyrir þeim haft." í þessu stutta rabbi mínu miða ég eingöngu við börn á aldrinum 2—6 ára. Ekki af því, að fyrstu 2 árin séu svo léttvæg í þroska barns- ins, heldur vegna þess, að hitt aldursskeiðið er það sem ég vinn með sjálf og þekki gerst. Þegar börnin hefja dvöl sína á dagvistarheimilinu er það, sem leggja verður megin áherslu á, að taka þannig á móti börnunum, að þau finni sig örugg og stuðla með öllum tiltækum ráðum að því, að efla sjálfstraust þeirra og öryggis- kennd. Og eitt er víst, að barn sem er haldið ótta og öryggisleysi, tekst : okkur ekki að láta vinna sér til gleði né þroska. Og mig langar að vekja athygli á því, að þetta eru gjarnan fyrstu kynni barnanna af framandi aðila og hvernig þau kynni verða getur haft áhrif fyrir allt lífið. Þeg- ar þessi aðlögun er um garð gengin hefja börnin gróskumikla leiki bæði úti og inni og er þar af mörgu að taka og aldrei of mikið brýnt fyrir fólki, hver lífsnauðsyn leikirnir eru börnunum, því gegnum þá komast þau til þroska og gegnum þá kynn- ast þau veröldinni, sem við lifum í. Af því að við erum nú að tala um mál og málþroska langar mig að benda á, að í margri hvers- dagslegri önn læra börnin ekki síður að tala og virkilega nota málið, heldur en í þeim tímum þar sem hátíðlega er sest niður með börnun- umtil þess að fræða þau. Ég bendi á tímann í fataherberg- inu. Þar læra börnin nöfn á margs konar fatnaði, læra liti, tileinka sér fjölda hugtaka o.fl. Þau læra að stígvél eru látin undir bekkinn, húfan upp á hilluna og skóflurnar bíða þeirra að hurðabaki. Máltíðir eru einnig mjög mikil- vægar og máltíðir eiga svo sannar- lega ekki að vera neinn þagnartími, ekki síst fyrir þá sök, að máltíðir hafa mikið félagslegt — og menn- ingarlegt gildi. Þá gefst líka gott tækifæri til að ræða um hollan og óhollan mat og er það sannarlega ekki einskis virði. Og um margt hafa þessir litlu heimspekingar frætt mig, þegar ég hef sest með þeim að snæðingi. Eitt af því marga, sem börnin fást við, eru samsetningarleikföng og röðunarþrautir. Þetta er börnun- um sérstaklega holl glíma, ekki síst vegna þess, að samhæfing augna og handa er að þroskast og þetta skerpir formskyn barnanna. En eðlilega þroskað formskyn stuðlar að hæfni barnsins til að hefja lestr- arnám. ímyndunaraflið er mjög virkt í lífi og leikjum barnanna á þessu aldursskeiði. Þá leika þau mikið hlutverkaleiki. Þessir leikir eru sér- lega mikilvægir fyrir barnið og á svo mörgum sviðum. í fyrsta lagi efla þeir félagsþroska barnanna meira en flestir aðrir leikir. Og ef fóstran hlustar grannt á það sem fram fer má glögglega heyra og sjá hvernig ofbeldi (handalögmál) víkur fyrir því að nota málið og útkljá deilur á jafnréttisgrundvelli. Þarna fer einnig raunveruleg vald- dreifing fram. Það er vissulega gott að hafa hæfa foringja, en maður þarf líka að læra að vera annarra þjónn. Eitt sem gefur þessum leikjum aukið gildi er þegar dagvistar- heimilin eru með börn úr öllum þjóðfélagsstéttum. Þá verður það tungutak, sem þau læra hvert af öðru miklu auðugra en ella. Mér er minnisstæður einn slíkur hlut- verkaleikur. Fimm börn léku læknisleik. Eitt barnið var sjúkling- ur. Og nú minntu þau hvert annað á hvað gera þarf fyrir þá sem veik- ir eru. Það var hlúð að sjúklingnum af mikilli prýði með sængum og koddum. Meðul fékk hann óspart (í þykjustunni) svaladrykki og aðra hressingu. Að lokum fann eitt barn- anna upp á því, að nauðsynlegt væri að mæla sjúklinginn. Til þess höfðu þau plastsívalning og mældu með honum rétt ofan við mjöðmina. Síðan horfðu þau á sívalninginn með glampa í augum og sögðu hver hitinn var með alvöruþunga í röddinni. Og hitinn reyndist vera HERRABUXUR 1.590.- HERRAPEYSA 890.- HERRASKYRTA m. BINDI 830.- HERRA- OG KVENLEÐURHANSKAR 890.- 790.- 102 stig, 75 og 81. Síðast kom yngsta barnið, aðeins rúmlega þriggja ára gömul telpa. Hún sgði án alls hiks og með alvöruþunga: „Það voru 5 kíló." Þá sagði elsta barnið: „Hiti er ekki kíló, hann er stig." Þetta ásamt ótal öðrum dæm- um færir mér heim sanninn um það, hvað börnin læra mikið hvert af öðru. Ég bendi á, að þessir leikir eru afskaplega veitulir og á fjölmörgum sviðum. Þá erum við komin að þeim þætti í lífi barnsins, þegar bækur fara að hafa mikið gildi fyrir allan þeirra andlega þroska. Við íslendingar höfum lengi stát- að af því, að við værum mikil bókmenntaþjóð og ég held, að við megum gjarnan vera stolt af því. Við, sem erum komin til vits og ára, eigum það áreiðanlega sameig- inlegt hversu margar yndisstundir við höfum átt yfír lestri góðra bóka. Ég hef þá bjargföstu trú, að grundvöllurinn að góðum bók- menntasmekk sé lagður ótrúlega snemma á mannsævinni og ef við eigum að gefa börnunum hlutdeild í þessum þjóðararfi þarf að huga vel að barnabókmenntum okkar. Eg trúi því einnig, að sé lesin ein- tóm þynnka fyrir börnin á leikaldr- inum muni þau hverfa til þynnkunnar, þó að aldur og þroski færist yfir þau. Bækur þurfa strax í bernsku að verða ríkulegur þáttur í veruleika barnanna. Bækur þurfa að vera til á hverju heimili og börn þurfa að læra að umgangast bækur og það, að lesið hafi verið fyrir þau á aldrin- um 2—6 ára vel valið efni, veitir þeim mikilvægt veganesti út í lífið. Þessum stundum fylgir gleði, friður og hugarró. Hafi börnin hlot- ið þessa hluti áður en grunnskóla- námið hefst þá hafa þau fengið þann undirbúning, sem er nauðsyn- legur til þess að gefa hafið reglulegt skólanám. Þau hafa einnig eignast þann málþroska og málskilning, sem til þarf. Oft verð ég vör við það í sam- skiptum mínum við ungt fólk, ef ég grennslast fyrir um ætt þess og uppruna, að því er fyrirmunað að geta sagt skammlaust frá slíku. Maður fær venjulega langa og leið- inlega þulu, þvi þessu unga fólki leika ekki á tungu orð eins og systrabörn eða bræðrabörn, svo eitthvað sé nefnt. Eitt af því, sem kemur fram í daglegu rabbi okkar við krakkana er að þau hafa fá orð um veðurfar. Það lengsta sem þau hafa komist hjá mér í veðurfarslýsingum er: Það er sól, vonda veður og stingur, en stingur er safnheiti fyrir hvers kon- ar rysjótt veður. Ef til vill verður mér hugsað um þessa fátækt vegna þess hvað við eigum margar og ógleymanlegar veðurfarslýsingar í bókmenntum okkar, bæði í bundnu og óbundnu máli. Stundum finnst mér, að börnin verði aldrei almennilega talandi nema að þau hafi fengið að kynn- ast þessu blessaða landi, sem við búum í, bæði í blíðu og stríðu og þau þurfa einnig að hafa öðlast kjark og dug til að vera úti í mis- jöfnu veðri. Við íslendingar eigum ljóð við öll tækifæri, bæði í blíðu og stríðu. Við eigum gnægð af danskvæðum. Við eigum ljóð, sem efla kjark og auka þrótt, þegar á móti blæs. Við eigum ljóð, sem sefa sorg og veita hugarró, að ógleymdum vögguljóð- um og bænum. Þegar við hugleiðum ábyrgð okk- ar varðandi það að stuðla að málþroska barna skulum við minnast þess, hversu mikilvægt það er að kenna börnunum bundið mál og bundið mál vilja þau læra, hvað sem því veldur, ef til vill hrynjandi ljóðanna. Slíkur lærdómur eykur líka sjálfstraust og öryggiskennd barnanna. Gyða Sigvaldadóttir „Ég hef þá bjargföstu trú, að grundvöllurinn að góðum bókmennta- smekk sé lagður ótrú- lega snemma á mannsævinni og ef við eigum að gefa börnun- um hlutdeild í þessum þjóðararfi þarf að huga vel að barnabókmennt- um okkar." Ég get ekki stillt mig um að segja frá, að fjögurra til fímm ára börn hafa lært vögguljóð Halldórs Lax- ness frá upphafi til enda og flutt það ótrúlega vel og glímt við orð eins og „þurradramb" og „storm- beljandi". Þess má geta, áð auðvitað skilja börnin ekki þessi þungu ljóð, en sá skilningur kemur síðar. A hátíðastundum í lífi þjóðarinn- ar er talað um íslenska tungu sem okkar dýrmætasta auð og hver skylda okkur sé á herðar lögð til að varðveita hann. Undir þessa skoðun tek ég auðvitað heils hug- ar. I bland við þessa umræðu fer fram önnur umræða, umræða um það, að þessi arfur okkar sé í hættu vegna margs konar áhrifa. Það er talað um hverskonar erlend áhrif. Það er talað um sjónvarp, útvarp, dagblöð eða myndbönd. Þessari þróun verður ekki snúið við. Þarna verðum við að snúa vörn í sókn og nota þessa miðla í þágu íslenskrar tungu og íslenskrar menningar. En það sem vekur hvað mest ótta minn í sambandi við óhóflegt sjónvarpsgláp ungra barna er að við séum að gera þessi börn að kyrrsetufólki einmitt á þeim aldri þegar börnin eru haldin ríkri hreyfi- þörf, en málþroski og hreyfiþroski eru að vissu marki samofnir þroska- þættir. Til þess að börn verði talandi í þess orðs fyllstu merkingu þarf margt til að koma. Börnin þurfa að hafa orðið aðnjótandi astúðar og öðlast eðlilega öryggiskennd og heilbrigt sjálfstraust. Ég vil benda á, að sum börn vilja alltaf tala og láta ljós sitt skína, en önnur þora ekki þó talandi séu. Að báðum þessum aðilum þarf að huga og hjálpa báðum. Okkur vant- ar ekki yfirgangsseggi, hvorki í einkalífi né á opinberum vettvangi. En við þurfum einart fólk, sem kann að nota málið til mannlegra samskipta. Hugsandi um fjölmiðlana og það gagn og ógagn, sem af þeim getur hlptist, langar mig að benda á það, að brýn þörf er að hleypa af stokk- unum vel gerðum fræðsluþáttum um andlegar þroskaþarfir barna á þessum aldri, sem hér um ræðir, og jafnframt kæmu í þessum sömu fjölmiðlum stuttar en markvissar orðsendingar og heilræði. Þetta þarf að vera fræðsla til hins al- menna borgara og ekki síst fyrir foreldra og aðra uppalendur. Sumir halda nú ef til vill, að þetta sé þarfleysa, en það er ekki mín trú. Eg hygg, að mikill munur sé á haldgóðri þekkingu hins al- menna borgara á líkamlegri umönnun og heilsuvernd barnanna
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.