Morgunblaðið - 09.05.1993, Qupperneq 14

-MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 9. MAÍ 1993
Á JAFNRÉTTIS-
GRIIDVELU
eftir Guðrúnu Guðlougsdóttur
VALDABARÁTTA á sjúkrahúsum er ekki nýtt fyrirbæri á
íslandi. Að undanförnu hefur verið fjallað um frumvarpsdrög
sem eiga að sögn að skerða mjög ábyrgð og áhrif hjúkrunar-
fræðinga en auka völd lækna. Hjúkrunarfræðingar hafa brugð-
ist hart við og fullyrt að farið verði í hart verði þessu sjónar-
miði haldið til streitu. „Góð hjúkrun er oft sama og lækning.
Sá sem hjúkrar er brot af lækni, en ekki meira. Hjúkrunarfræð-
in er ekki nema lítil grein af læknisfræðinni. Enginn skal halda
að hún geti orðið læknir af að lesa einhverja lækningabók eða
rit eins og þetta ..." segir í í gamalli kennslubók eftir Stein-
grím Matthíasson. Strax upp úr aldamótum fóru Iæknar að
verða varir um sig að missa ekki völd sín um of í hendur hjúkr-
unarkvenna. Nú virðist svo sem læknum þyki hlutur sinn ekki
nægjanlegur ef marka má fréttir af umræddum frumvarps-
drögum. Dr. Kristín Björnsdóttir hélt fyrir skömmu fyrirlestur
sem hún nefndi Orðræða og völd og fjallaði um þær breyting-
ar sem orðið hafa á skilningi íslenskra hjúkrunarkvenna og
síðar hjúkrunarfræðinga á hjúkrun. „í þeirri umfjöllun byggði
ég á rannsóknum þeim sem ég vann að í tengslum við doktors-
verkefni mitt á árunum 1988 til 1992,“ sagði Kristín í samtali
við blaðamann Morgunblaðsins.
Dr. Kristín Björnsdóttir.
Morgunblaðið/Sverrir

I iðurstaða mín er að
I I skilningur hjúkrunar-
kvenna á hvað væri
mikilvægt í starfi
þeirra hafí breyst, sam-
fara ýmsum breytingxim, einkum
sem snertir stöðu kvenna í samfélag-
inu og þeirrar þróunnar sem orðið
hafa í læknavísindum.
Fyrstu konurnar sem kallaðar
voru hjúkrunarkonur á íslandi voru
ráðskonur á litlum sjúkrahúsum sem
reist voru á nokkrum stöðum á land-
inu. Þær virðast hafa rekið hús-
stjórnarþátt sjúkrahúsanna, fengið
ákveðna upphæð til þess og reynt
að sjá um að hún dygði. Ekki er
annað að sjá en það hafi gengið
vel, þær fengu orð fyrir myndarskap.
Fyrsta menntaða hjúkrunarkonan
sem kom til landsins var
Christophine Jurgensen Bjarnhéð-
insson. Hún var ráðin sem forstöðu-
kona á Holdsveikraspítalann í Laug-
arnesi árið 1898. Hún giftist nokkru
síðar yfirlækninum þar, Sæmundi
Bjarnhéðinssyni, sem var bróðir
hinnar þekktu kvenréttindakonu
Bríetar Bjarnhéðinsdóttur. Christop-
hine hafði mjög áhugaverðar hug-
myndir um hjúkrun. Eg hef því mið-
ur ekki fundið mikið af hennar skrif-
um, sem er mjög dæmigert, það ligg-
ur yfirleitt ekki mikið af skrifum
eftir konur.
Líknarstarf
Christophine lagði mikla áherslu
á að hjúkrun væri líknarstarf, sem
væri unnið væri til hjálpar fátækum.
Hún leit á þetta sem umbótastarf,
unnið í þágu þjóðfélagsins. Hún lagði
áherslu á að hjúkrunarkonur væru
miklir „menningarfrömuðir", eins og
hún kallaði það. Þær byggju yfír
upplýsingum um heilbrigðismál, sem
þær kæmu á framfæri við almenn-
ing. Að hennar frumkvæði var
Hjúkrunarfélagið Líkn stofnað árið
1915. í stjórn þess félags voru jafn-
an konur og kona var alltaf formað-
ur þess. Christophine rak þetta félag
til ársins 1930, þá tók Sigríður Ei-
ríksdóttir við og var formaður þar
til Heilsuverndarstöðin tók til starfa
árið 1956..
A vegum Líknar var fyrst skipu-
Iögð heimahjúkrun fyrir fátæka, þar
var lögð áhersla-á að hjúkrunarkon-
ur sem sinntu heimahjúkrun veittu
líka fræðslu. Líkn stofnaði berkla-
varnarstöð árið 1919. Berklar voru
mesta heilbrigðisvandamál lands-
manna þá. í berklavarnarstöðinni
fékk fólk ókeypis berklaskoðun og
hjúkrunarkona stöðvarinnar hafði
samband við þau heimili þar sem
berklasmit hafði komið upp. Síðar
stofnaði Líkn ungbarnavernd og svo
mæðravernd. Þessi starfsemi var öll
beint svar við þörfum og vanda al-
mennings, ekki síst kvenna. Það er
mjög áhugavert að sjá hvað konur
í byrjun aldarinnar voru virkar og
hvað þær höfðu mikinn áhuga á
þjóðfélaginu. Þær höfðu í verulegum
Dr. Kristín Björns-
dóttir fjallar um bar-
áttu hjúkrunarfræð-
inga fyrir stöðu sinni
innan heilbrigðis-
þjónustunnar að
fornu og nýju
mæli frumkvæði að því að skapa
þetta nútíma velferðarþjóðfélag sem
við nú búum í. En eftir 1930 gerðist
eitthvað sem breytti þessu, kannski
var það kreppan, sem olli því að
konur drógu sig til baka. Á tímum
seinni heimsstyijaldarinnar urðu
konur víða í Evrópu á ný mjög virk-
ar. En þær voru reknar aftur inn á
heimilin með harðri hendi um leið
og stríðinu slotaði.
Þegar Líkn var lögð niður og
Heilsuverndarstöðin tók við þá var
engin kona lengur í stjórn og þar
með misstu konur mikilsverð tæki-
færi til þess að hafa áhrif á mörkun
ims ri AŒi U Himi i/
*
ITímariti félags íslenskra hjúkrunarkvenna í októ-
ber 1926 birtist grein eftir Harriet Kjær sem
hún nefnir: „Til ungu stúlknanna frá gamalli hjúkr-
unarkonu." Harriet var dönsk en starfaði sem hjúkr-
unarkona á Islandi um áratuga skeið. I skrifum
hennar koma að ýmsu Ieyti vel fram fyrri tíma skoð-
anir á hjúkrun: „í gamla daga þurftu konur ekki
annað en einlægan vilja til þess
að verða nothæfar til hjúkrunar,"
segir Harriet í upphafi greinar
sinnar. „Þeir, sem tókust hjúkrun
á hendur voru oftast — að undan-
skildum ýmsum reglusystrum og
bræðrum — konur sem brotið
höfðu skip sín á siglingu lífsins.
Mér er fyrir minni frá bernskudög-
unum, að ég heyrði komist svo að orði um konu sem
vildi gerast hjúkrunarkona: „Hvaða sorg hefur hún
þá orðið fyrir?“ Harriet segir síðan að þetta hafi
breyst, komnar séu fram menntaðar hjúkrunarkon-
ur sem stofnað hafi með sér félög en varar við að
ekki verði skotið yfir markið í umbótunum. „Ég
hefi heyrt sjuklinga, sem legið hafa á þessum stóru,
ágætis-nýtísku sjúkrahúsum, kvarta undan þessum
fínu ungfrúm, sem hafa snjóhvít klæði og hendur,
sem virðast varla hafa verið brugðið í kalt vatn og
svo heilmikið af frídögum og frístundum sem frem-
ur öllu öðru er haft auga á.“ Síðan áminnir Harriet
hjúkrunarkonur um að kunna sér hóf í bóklærdómin-
um og vísa ekki sjúklingunum frá sér með kulda.
„Hjúkrunarkona má ekki gefa neitt upp á eigin
ábyrgð. En hversu mikið getum við ekki „gefið“
með hlýlegri hluttekningu, með því að skifta um
umbúðir, laga til í rúminu, gefa heitt eða kalt að
drekka, í stuttu máli; með því að sýna sjúklingnum,
að við finnum til með honum og vildum fegnar
hjálpa." Síðan ræðir hún um skyldur hjúkrunar-
kvenna: „Einu sinni var læknir, sem spurði hjúkrun-
arkonu: „Getið þér sagt mér hve langt skyldur hjúkr-
unarkonunnar ná? Hvernig ætti hún, helst af öllu,
að vera?“ Hjúkrunarkonan andvarpaði og sagði:
„Helst þyrfti hún að vera engill af himnum — ef
það hrykki þá til.“ Harriet telur þrjá eiginleika
mikilvægasta í fari hjúkrunar-
kvenna: 1. áreiðanleiki. 2. athygli.
3. Glaðlyndi. Um fyrsta atriðið seg-
ir hún: „Ef sjúklingur á að geta
treyst hjúkrunarkonu sinni þá
verður hann að vera viss um, að
hún geri allt, sem hún leysir af
höndum — hvort sem það er, að
búa um hann, gefa honum inn eit-
urlyf eða sprauta því inn í hann — eins og á að
gera það.“ Um athyglina segir hún: „Við getum
hæglega gert okkur í hugarlund hve óbærilegt það
hlýtur að vera fyrir kvíðafulla sjúklinga, þegar
hjúkrunarkonan er eins og úti á þekju eða síblaðr-
andi við aðra um eitthvað sem ekkert kemur verk-
inu við, meðan hún er að skifta um umbúðir, gefa
inn meðöl eða gera annað af því sem að vísu getur
verið venjulegt hversdagsverk fyrir hjúkrunarkonu
en hlýtur allt af að vera mikilvægt í augum sjúkling-
anna.“ Um þriðja og síðasta atriðið, glaðlyndi, segir
Harriet: „Þegar ég vegsama glaðlyndi á ég auðvitað
ekki við skellihlátra eða hávært tal, að hjúkrunar-
konurnar séu að spreyta sig á fyndni eða að syngja
í sjúkrastofum. Ég á við glaðlyndi sem kemur fram
í fjörlegri, hlýlegri og nærgætnislegri framkomu.
Sjúklingarnir verða að finna, að þar sem hjúkrunar-
konan er eiga þeir vin, sem vill þeim vel og þeir
geta reitt sig á.“
BROTÚRBRÉFI
FRÁ GAMALLI
HJÚKRUNARKONU
stefnu í heilbrigðismálum. Það er
athyglisvert að sjá hve völd kvenna
í heilbrigðisþjónustunni verða lítil
þegar líða tekur á þessa öld. Fyrir
mig er sagan leið til þess að skilja
stöðu hjúkrunarfræðinga í dag.
Áherslur í hjúkrun undanfarin 20
til 30 ár hafa ekki verið þær sem
Líkn setti á oddinns t.d. í sambandi
við heimahjúkrun. A vissan hátt má
segja að heilbrigðisþjónustan hafi
ekki verið þróuð í samræmi við þarf-
ir fólks. Sumir þjóðfélagshópar, t.d.
aldraðir, fá ekki nægan stuðning.
Þetta segir okkur að ástæða sé til
að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna
betur í tengslum við þarfir þeirra
sem hennar eiga að njóta.
Tækniþróun og umönnun
Við á Vesturlöndum höfum haft
mikla trú á vísindunum. Hér á Is-
landi höfum við lagt mikið uppúr
að nýta þá möguleika sem okkur
hefur verið unnt á því sviði. Þetta
hefur að mínu mati orðið á kostnað
annarra þátta, t.d. stuðnings við
aldraða. A Norðurlöndum er þróun
slíkrar þjónustu mun lengra komin.
Tæknihliðin hefur um of haft for-
gang hér.
í fyrstu árgöngum Tímarits ís-
lenskra hjúkrunarkvenna sér maður
greinilega að hjúkrunarkonur leggja
mikla áherslu á að tengjast skjól-
stæðningum sínum, t.d. innan
sjúkrahúsa. Lögð er áhersla á að
sinna sjúklingnum ekki síður and-
lega en líkamlega. Umönnun er sem
sagt rík í þeirra huga og þær skilja
starf sitt út frá henni. Þessar áhersl-
ur eru að koma fram á ný, þær eru
mjög ráðandi í viðhorfum hjúkrun-
arfræðinga í dag. Þetta er breyting
frá því viðhorfi sem segir að með
því að meðhöndla sjúkdóma með
aðgerðum eða lyfjum sé heilbrigðis-
vandinn leystur. Það viðhorf tekur
ekkert tillit til þess hvaða áhrif sjúk-
dómar hafa á líf einstaklingsins,
aðstæður hans og aðstandendur. Það
vantar mikilvægan þátt í heilbrigðis-
þjónustu sem aðeins tekur mið af
sjúkdómnum sem slíkum, en ekki til
þess einstaklings sem þarf að beij-
ast við hann með öllu sem því fylgir.
Gamlar hjúkrunarkonur hafa lýst
því hve mikið þær gátu gert fyrir
lungnabólgusjúklinga með umönnun