Morgunblaðið - 04.06.1995, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 04.06.1995, Blaðsíða 13
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 4. JÚNÍ1995 13 staðnað. Annað ólíkt er hve fáir þingmenn eru nú yfir sextugt. Þá voru 20% þingmanna yfir sextugt, en núna eru þeir bara 5%, þeim hefur farið ört fækkandi í síðustu tvennum kosning- um. Svo þetta er gjörbreyting. Fjölgun kvenna og þessi öru skipti eru mjög eðlileg, en maður getur spurt sig hvort hin breytingin sé það. Yfir 20% þjóðarinnar eru nú yfir sextugsald- ur og fer fjölgandi. Annaðhvort þykir fólki stjórnmálin vera svo stressandi þegar það er komið yfir vissan aldur eða hitt, sem ég held að sé, að kjósendur hafna þeim sem eldri eru. Meta greinilega ekki langa reynslu og kjósa frekar þá sem nær þeim eru í aldri. Meirihlut- inn ræður og 30-40 ára árgangarnir eru tvö- falt stærri en 50-60 ára árgangarnir. Þeir fyrr- nefndu eru samtals ríflega 40 þúsund, en ald- urshópurinn 50-60 ára aðeins 20 þúsund. Ég held að þetta hafi veruleg áhrif í prófkjörunum, þar sem teknar eru ákvarðanir um hverjir eigi að vera í baráttusætunum. Þessi yngri kynslóð hleypir einfaldlega ekki öðrum að." Ragnar er á því aðþessi dreifing á þingi sé nokkuð sérstæð fyrir ísland. Það skýrist af því að eftir styrjðldina fjölgar fólki hér mjög ört og árgangarnir tvöfaldast að stærð, sem m.a. hefur valdið stórkostlegum vandamálum í skóla- • kerfinu. En meðalaldurinn hefur þó hækkað og æ fleiri verða yfir sextugu? „Já, kannski á þetta eftir að breytast þegar þessi fjölmenna kynslóð kemst á elliárin," viðurkennir hann. Nú hefur þú svo mikla reynslu í þinginu, saknarðu þessa? „Já, ég held að það sé nauðsyn- legt fyrir löggjafarsamkomuna að fá fólk úr öllum aldurshópum og öllum stéttum, og að konur séu fleiri. Ég sakna þess líka hve sjald- gæft er að kosinn sé maður undir þrítugu. Oeðlilegt að þingið komi svona einhliða úr ákveðnum aldurshópum." Meiri harka áðurfyrr Enn eina breytingu á þinginu man Ragnar: „Áður var miklu meiri harka og heift í stjórn- málunum. Ég get nefnt sem dæmi að þegar ég kem á þing erum við í stjórnarandstöðu ásamt Framsóknarflokknum, höfðum misst einn þingmann. Við höfðum 9 menn en Framsókn 19 og þeir gátu þannig fengið tvo menn í 5 manna nefndir en við áttum engan vísan. Þeir gengu á lagið. Við fengum engan mann í nefnd- ir neðri deildar en mörðum tvo í efri deild á hlutkesti. Þetta þótti sjálfsagt þá, en þætti frá- leitt nú. Það kom í hlut Bjarna Benediktsson- ar, sem var nú enginn einkavinur okkar, að leysa úr þessum vanda. Hann sá auðvitað að ekki gat gengið að einn flokkur væri utan nefnda. Gekk í það strax árið eftir og leysti þannig að fjölga í nefndum úr 5 í 7. Við kosn- ingar í ráð og nefndir utan þings lánaði hann okkur eitt atkvæði. Þá birti Tíminn stóra mynd af Bjarna að greiða atkvæði og undir stóð: Er Bjarni að kjósa Alþýðubandalagið?" Varð ykkur nokkuð hlýrra til Bjarna við þetta? er spurt og Ragnar svarar:„Við sáum auðvitað að Bjarni var miklu stærri í sniðum en margur maðurinn annar sem þarna var." Því má við bæta að það var ekki fyrr en 1971 að farið var að kjósa 1. varaforseta úr röðum stjómarandstæðinga og er Ragnar nú 1. varaforseti Alþingis. Að sitio villtan stiórnorhest Hvað er Ragnari minnisstæðast frá þessum árum á þingi? Hann kom á þing aftur 1971. Vinstri stjórninni 1971 fylgdu ferskir vindar, að hans dómi. „Viðreisnarstiórnin hafði verið við völd í 12 ár. Var stöðnuð, náði ekki að taka sjávarútvegsmálin föstum tökum. Toga- raútgerð var að leggjast af í landinu. Þá er landhelgin færð út og skuttogarar keyptir og hafin uppbygging í þjóðlífínu á ýmsum sviðum. Okkur fannst þetta mjög merkilegur tími. Þessi stjórn náði miklum árangri. Síðan vinnum við Alþýðubandalagsmenn okkar mesta pólitíska sigur 1978, þegar við fengum 14 þingmenn og urðum næststærsti flokkurinn." Þá er mynduð stjórn þar sem Ragnar varð menntamála- og samgönguráðherra. Um það segir hann: „Því miður verð ég að játa að það stjórnar- samstarf var ekki jafn ánægjulegt. Þá var kom- in gríðarleg verðbólga. Að sitja í þessari stjórn var eins og að ríða ólmum hesti, sem bæði prjónaði og jós. Aldrei var hægt að vita hversu lengi stjórnin mundi tolla saman. Eilífur ófriður innan hennar. Þessi stjórn var undir forustu Ólafs Jóhannessonar, en stór hluti Alþýðu- flokksins var á móti henni og gerði henni allt til miska. Mér þótti verst hvernig allur tími manns spændist upp í endalausar rökræður um vandamál efnahagslífsins, hvernig ætti að fleyta málum áfram frá einum mánuði til ann- ars. Bakgrunnurinn var semsagt 50-60% verð- bólga og verkalýðshreyfingin hafði brugðist þannig við verðbólgunni að pínt var fram það fullkomnasta verðtrygginarkerfi sem nokkurs staðar þekktist á byggðu bóli, og allar hreyfing- ar verðlags runnu nokkuð viðstöðulaust út í launin. Síðan hringinn aftur. Þessvegna var afar erfítt að ná nokkrum tökum á þessum verðbólguvanda. Tók mjög langan tíma að kom- ast út úr honum aftur." Ragnar varð fjármálaráðherra 1980. Er það ekki toppurinn á pólitískum ferli að ráða öllu sem fjármálaráðherra? Eru menn ekki ánægðir sem fá að sitja á þeim valdastóli? „Jú, það er alveg rétt að fjármálaráðherra er valdamesti maður hverrar ríkisstjórnar. Hann kemur við RAGN AR og kona hans Hallveig Thorlacius með dótturdótturina Söru. sögu ákvarðana í öllum ráðuneytunum. Þetta er vitanlega mjög skemmtilegt viðfangsefni. En meginmarkmið fjármálaráðherra er auðvitað að tryggja það að endar nái saman. Það er því enginn dans á rósum að sitja í því ráðuneyti. Ég var mjög ánægður með mína samráðherra. Þeir voru samstilltir mér um að reyna að halda ríkisútgjöldum í skefj'um, þannig að við náðum því á þessum þremur heilu árum stjórnarinnar 1980-1982, að afgangur var öll árin," svarar Ragnar. Voru menn þá nokkuð ánægðir með hann úti í þjóðfélaginu? „Það er önnur saga, að stjórnar- andstaða á hverjum tíma reynir alltaf að segja að allt sé að fara til helvítis, jafnvel þótt afgang- ur sé hjá ríkissjóði, talar um hinn versta hallabú- skap. Eg man að ég benti einmitt á hvað þetta er hættulegur málflutningur. Ef menn leyfðu sér ekki að gleðjast yfir því þegar tekst að ná endum saman, þá yrði endirinn sá að engum fyndist það skipta máli. Nú erum við auðvitað lent í mjög háskalegum vítahring. Vextir af skuldum ríkissjóðs taka æ stærri hluta af tekjum ríkisins og velferðarkerfinu er ógnað. Ég álít lífsnauðsyn að rétta hallann af. Menn segja allt- af að hallinn sé orðinn svo mikill að hann verði ekki réttur af nema á mörgum árum, og reyna varla að ná endum saman. En alltaf verður erfið- ara að ná sér upp úr þessari skuldasúpu. Spurn- ing er hvort Alþingi þarf ekki hreinlega að setja í lög að ríkishallinn megi ekki fara yfir ákveðin mörk. Og síðan verði sá ráðherra, sem ekki nær þeim árangri, að víkja. Alþingi verður að veita • aukið aðhald á þessu sviði." Þinqmenn tala of mikið Nú ert þú varaforseti og kominn með lengsta reynsluna í þinginu, hvað um þingstörfin? „Ég hefí sagt og segi enn að óhjákvæmilegt er að reyna að stytta umræður í þinginu. Þær hafa aukist gífurlega með öllum þessum utandag- skrárumræðum. Þegar ég byrjaði voru ekki utandagskrárumræður nema við sérstök tæki- færi. Menn leyfðu sér ekki að biðja um utandag- skrárumræðu þótt þeir heyrðu einhverja frétt í útvarpi. En nú eru þetta 3-5 utandagskrárum- ræður í viku hverri. Það er í rauninni ekkert réttlæti í því að farirðu eftir leikreglunum og leggir fram þingskjal með þínu hugsjónamáli, þá sértu settur í biðröð og þurfir að bíða í margar vikur eftir að komast að. En ef þér dettur í hug að ryðjast fram fyrir alla þá kemstu umsvifalaust að. Þetta er samt helgur réttur sem þingmenn vilja alls ekki missa, fyrst og fremst vegna þess að í utandagskrárumræðu þvinga þeir ráðherrana til þáttöku og það vek- ur athygli fjölmiðla. Ráðherrarnir hundsa yfir- leitt flest þingmannamál og láta ekki sjá sig þegar þau eru tekin fyrir og þá haf a fjölmiðlarn- ir heldur ekki áhuga. Þetta er slæm þróun, því að umræður um skýrar, rökstuddar tillögur eru dýpri og gagnlegri en flestar utandagskrárum- ræður sem yfirleitt eru harla yfirborðslegar og illa undirbúnar, byggja ekkí á neinum gögnum en fjalla oftast um einhvern vanda sem enginn sér lausn á í svip, t.d. yfirvofandi verkfall eða annað það sem er svo margþætt og flókið, að því verða engin skil gerð með tveggja mínútna ræðutíma á mann eins og algengast er." Ýta ekki sjónvarpsútsendingar undir? „Vafa- laust! Sjónvarpið kallar um leið á styttri ræður og það er af hinu góða. En hálftíma til klukku- tíma ræður eru algengar. Þetta er arfur fortíð- arinnar. Það var einmitt háttur þessara ágætu þingskörunga áður fyrr að biðja um orðið og segja: Herra forseti! Aðeins örfá orð! Og voru svo búnir með klukkutíma áður en þeir vissu af." Ertu að hugsa um að hætta þingmennsku? Eru kannski enn að togast á í þér skriftir og stjórnmál? „Bæði 1991 og 1995 var ég alvar- lega að hugsa um að hætta. Mér fannst að kjósendur okkar á Norðurlandi vestra ættu skilið að fá nýjan frambjóðanda, enda er það of langur tími að sitg'a á þingi í meira en þrjá áratugi. Þegar farið var fram á við mig að ég gæfí enn einu sinni kost á mér til framboðs og ég fann að það var eindreginn vilji stuðnings- manna minna, þá sló ég til. Það hefur vissulega sína kosti að blanda saman fólki með langa og mikla reynslu og svo hinu sem kemur nýtt og ferskt inn. Það fer vel saman. Mínir kraftar hafa á seinni árum einkum nýst að tjaldabaki við undirbúning mála. Ég hefi verið formaður þingflokksins í 12 ár. Og það er á þingflokks- fundum sem allar ákvarðanir eru teknar. Þær eru ekki teknar í þingsalnum. En ég er ekki lengur einn af þeim sem alltaf er að hlaupa upp í ræðustól. Gerði meira að því þegar ég var formaður flokksins. Ég tek ekki til máls nema sérstök ástæða sé til. Það væri ljóta sam- koman, þar sem allir þyrftu að tala 5 öllum málum. Þá væri ekki líft á þingi. Satt að segja tel ég að þingmenn tali of mikið, of lengi og alltof oft um mál sem þeir hafa lítið kynnt sér. Þeim finnst mörgum að það hvíli á sér flokksleg skylda að tjá sig, t.d. einn frá hverjum flokki við 1. umræðu um stjórnarfrumvörp, en þarmeð er farinn minnst klukkutími. Hér áður fyrr var hins vegar algengt að smærri mál fóru umræðulaust í nefnd eftir að ráðherra hafði mælt fyrir þeim, en þingmenn tóku síðan til máls við 2. umræðu, eftir að nefnd hafði skilað áliti. Fiármálastiórn oq leikritsqerð Nú hefurðu verið að skrifa, byrjaðir þegar þú varst fjármálaráðherra? Var það ekki skrýt- in tfmasetning? „Það er skýring á því. Þegar ég var menntamálaráðherra, var ég boðinn á hverja einustu leiksýningu og mætti ævinlega. Þá fékk ég enn á ný þá flugu í höfuðið að gaman væri að skrifa leikrit. Þegar sú stjórn sprakk svo og kosningar höfðu farið fram, sagði ég við sjálfan mig: Sestu nú bara niður og byrjaðu! Það gerði ég, byrjaði á leikriti sem seinna varð Sveitasinfónía, þótt leikritið um Skúla Thoroddsen yrði reyndar fyrr tilbúið. Þegar ég hélt að ég væri búinn að fá næði, hættur að vera ráðherta og formaður þing- flokksins, lenti ég mjög snögglega í nýrri ríki- stjórn. Þá sem fjármálaráðherra. En nú var ég kominn af stað og ekki aftur snúið. Þannig að ég hélt þessu áfram eftir að ég var kominn í fjármálaráðuneytið. Og hefi aldrei lagtþað á hilluna síðan, skrifa alltaf öðru hverju. Ég hefi nokkur ný leikrit í vinnslu og eitt kvikmynd- handrit um Jörund hundadagakonung. Kvik- myndafélagið Umbi bað mig um að skrifa hand- ritið, en þetta er mynd sem kostar aldrei minna en 200 milljónir og þau hafa ekki séð fram úr því fjárhagslega. Kvikmyndir eru skelfilega dýrar." Ragnari finnst ágætt að leggja leikrit sfn til ; hliðar og koma að þeim hálfu ári síðar. Þá sjái hann á þeim nýja fleti til endurbóta. Leikrit þurfi að endurskrifa æði oft. Hann viðurkennir að hefði hann hætt á þingi þá hefði hann hellt sér út í skriftir.,, En svo hvarflar auðvitað að manni að það geti nú verið talsvert einmana- legt að sitja endalaust einn við tölvu og hafa ekkert annað, svo það hefur ekkert orðið úr því ennþá." „Ég fer um 25 ferðir norður á hverju ári. Það er um fjögurra tíma akstur. Þá vil ég gjarn- an grufla í leikritunum, set mér fyrir einhver óleyst verkefni í sambandi við leikritagerðina og síðan er ég bara að hugsa um þetta alla leiðina. Þegar maður ekur 50 sinnum um veg- inn á ári, þá er þetta talsverður tími sem oft nýtist mér ákaflega vel." Ragnar kveðst líka oft vera á ferðinni erlendis og fer þá í leikhús, telur sig hafa dálitla innsýn i það sem er að gerast í leikhúsheiminum. Iskyqqileqt fyrirbriqði Að lokum er Ragnar Arnalds beðinn um að fara fáum orðum um eitthvað tvennt, sem hon- um finnst skipta verulega miklu máli nú. Nefn- ir þar fyrst til Evrópumálin. kveðst vilja allt til vinna að halda íslandi utan.við Evrópusam- bandið. „Hagsmunir okkar eru ólíkir hagsmun- um þjóðanna á meginlandinu. Við vitum að stjórnarskrá Evrópusambandsins gengur út frá því að fiskurinn í sjónum sé sameign allra aðild- arríkjanna, en við verðum þvert á móti að tryggja að fiskimiðin séu sameign okkar íslend- inga. Af yfirlýsingu Boninos, sjávarútvegsráð- herra ESB, nú síðast sést að við fáum engar undanþágur frá þessari grundvallarreglu. Þeir geta veitt aðlögunartíma, en ekki undanþágu. En margt fleira kemur tií. Ég álit að íslenskur landbúnaður yrði í stórkostlegri hættu. Menn segja sem svo að skaðlaust sé að sækja um aðild og sjá hvað stendur til boða. En ég held að reynsla Norðmanna segi okkur að afar ós- kynsamlegt sé að sækja um aðild og hafna svo niðurstöðunni í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sem þannig fara að njóta ekki veh/ildar á eftir. Með því erum við fyrst og fremst að espa stóru -" ríkin. Því er skynsamlegast að stenda utan við, nýta þá velvild sem við hðfum í dag til að gera tvíhliða samninga um þau mál sem mestu varða okkur, um tollfrelsi og bestu kjör. Ekki draga þá á asnaeyrunum. Þá njótum við ekki velvild- ar og fáum verri samninga. Annað sem ég vil nefna eru þessir háu verð- tryggðu raunvextir, sem teknir voru upp fyrir 11 árum. Þeir eru sannarlega ískyggileg^t fyrir- brigði. Þegar greiddir eru kannski 10% vextir ofan á verðbólguna, tvöfaldast upphæðin á 7 árum, á fjórtán árum fjórfaldast hún. Á rúmum 20 árum áttfaldast hún! Þannig heldur þetta áfram að margfaldast. Þessi gífurlega háa ávöxtun fjármagns, sem hefur verið tekin upp, breikkar stöðugt muninn milli ríkra og fátækra og á eftir að valda ógurlegri misskiptingu í þjóðfélagi okkar. Vissulega eru háir vextir í öðrum löndum, en þeir eru yfirleitt ekki verð- tryggðir. Raunvextir hafa því víðast verið lægri. Á íslandi hækka lánin af samanlögðum innlend- um og erlendum orsökum. Lánveitandinn er alltaf gulltryggður og lánin hlaðast stanslaust upp. Ég held að þetta sé ástæðan fyrir þessari gífurlegu gjaldþrotahrinu, sem fór að verða vart seinni hluta síðasta áratugar og sér ekki fyrir endann á." Ragnar minnir á að löngu sé búið að afnema verðtryggingu launa og það verði að afnema fjármagnsverðtryggingu líka og gera allt sem hægt er til að tryggja lægri vexti, vegna þess að annars eigi bilið milli ríkra og fátækra eftir að stóraukast. Atvinnulífið spóli sífellt í sama farinu vegna þess að menn þori ekki að leggja út í nýja fjárfestingu af ótta við að standa ekki undir þessum háu raun- vöxtum. „Þegar ég var í fj'ármálaráðuneytinu voru raunvextir á spariskSrteinum nærri helm- ingi lægri en nú. Vaxtastigið þyrfti almennt að lækka um helming. Til þess að ná okkur út úr vítahring vaxandi atvinnuleysis er eitt það allra mikilvægasta að atvinnulffið eigi kost á fjármagni til fjárfestingar með lágum raunvöxt- um. Séu þeir áfram háir, þá heldur þessi kreppa áfram, segir Ragnar í lokin Og þar verðum við að setja endapunktinn.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.