Morgunblaðið - 17.03.1996, Qupperneq 11

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 17. MARZ 1996 11
1. Dæmi: Vistmaður hefur engar tekjur
Tekjur Bætur almannatr. Vasapeningar
kr.O Ellilífeyrir kr. 12.921
Tekjutrygging 23.773
Dvalarheimilisuppbót 50.385 kr. 10.658 í
Samtals 87.079 vasapeninga
Tiyggingastofnun greiðir ailan kostnað og vistmaður fær óskerta vasapeninga. Hafi
vistmaður aðrar tekjur umfram frítekjumark vasapeninga, kr. 36.000 á ári, skerðast
vasapeningar um 65% þeirra tekna.
2. Dæmi: Vistmaður hefur kr. 23.792 í tekjur
Bætur
Tekjur almannatr. Vasapeningar
Ellilífeyrir kr. 12.921
Tekjutrygging 23.773
Dvalarheimilisuppbót 50.385 á ekki rétt til
Samtals 87.079 vasapeninga
Tryggingastofnun greiðir alian kostnað og vistmaður heldur eftir tekjum sínum. Hafi
vistmaður aðrar tekjur umfram frítekjumark tekjutryggingar, kr. 217.319 á ári, skerðast
tekjutrygging um 45% þeirra tekna.
3. Dæmi: Vistmaður hefur kr. 58.331 í tekjur
Tekjur Bætur almannatr. Vasapeningar
kr. 58.331 Ellilífeyrir kr. 12.921
Tekjutrygging 8.790
Dvalarheimilisuppbót 37.875 á ekki rétt til
Samtals 59.586 vasapeninga
Vistmaður greíðir sjálfur kr. 32.023 á mánuði til stofnunarinnar en heldur eftir stofnunar frítekjumarkinu, kr. 26.308.
4. Dæmi: Vistmaður hefur kr. 115.064 í tekjur
Tekjur Bætur almannatr. Vasapeningar
kr. 115.064 Ellilífeyrir • kr. 12.921
Tekjutrygging 0
Dvalarheimilisuppbót 7.285 á ekki rétt til
Samtals 20.206 vasapeninga
Vistmaður greiðir sjálfur mest ailan kostnað til elliheimilisins.
sem sértekjur og eru áætlaðar í fjár-
lögum.
Eðlilegl heimilislíf
Fyrsta heildarlöggjöf um málefni
aldraðra tók gildi í ársbyrjun 1983
og byggðist á þeirri meginstefnu að
aldrað fólk geti sem lengst búið við
eðlilegt heimilislíf og að þjónusta
sé veitt á því þjónustustigi sem eðli-
legast og hagkvæmast ér miðað við
þörf og ástand viðkomandi. I
skýrslu, sem unnin var af Hagsýslu
ríkisins að beiðni heilbrigðis- og
tryggingamálaráðuneytis og fjár-
málaráðuneytis, er bent á að álita-
mál sé hvort uppbygging öldrunar-
þjónustu hafi verið í samræmi við
þessi heildarmarkmið. Mun hærra
hlutfall aldraðra búi í stofnanahús-
næði hér á landi en annars staðar
á Norðurlöndum og eigi það ekki
síst við um aldurshópinn innan við
áttrætt. Ólíklegt sé að heilsufar eða
aðstæður aldraðs fólks og almennur
aðgangur að heilsugæslu á íslandi
séu frábrugðin því sem geriðst á
öðrum Norðurlöndum. Ekki væri
hægt að útiloka að á vissum svæðum
hafi hátt hlutfall vistrýma dregið
úr uppbyggingu heimaþjónustu.
Opin
öldrunarþjónusta
Heilbrigðisráðuneytið bendir á að
bæði fagleg og fjárhagsleg rök væru
fyrir því að leggja meiri áherslu á
svokallaða opna öldrunarþjónustu
en stofnanaþjónustu þegar litið sé
til kostnaðar. Bjóða mætti upp á
verulega þjónustu við einstaklinga
í heimahúsum með minni tilkostnaði
en með stofnanavistun. Hagsmunir
hinna öldruðu væru að geta búið sem
lengst á eigin heimili, þar sem
sjálfsákvörðunarréttur þeirra er
óskertur. Opin öldrunarþjónusta
samræmdist vel þeim markmiðum
og gæti dregið verulega úr þörf á
stofnanarýmum, að sögn Emmu R.
Marinósdóttur, deildarstjóra. Enn-
fremur segir í skýrslu um forgangs-
röðun verkefna í öldrunarmálum í
Reykjavík að „þröskuldurinn inn á
stofnun" sé mjög lágur í borginni
samanborið við það sem tíðkist víða
á öðrum Norðurlöndum.
Til opinnar öldrunarþjónustu telj-
ast sérhannaðar sjálfseignaríbúðir,
svo og leigu- og búsetuíbúðir. íbúar
greiða sjálfir leigu- ogþjónustugjald
fyrir þá þjónustu sem í boði er og
eru slíkar íbúðir að því leyti frá-
brugðnar þjónustuíbúðum, sem falla
undir stofnanaþjónustu.
Heimaþjónusta skiptist annars
vegar í félagslega heimaþjónustu
sveitarfélaga og hinsvegar í heima-
hjúkrun, sem veitt er af starfsfólki
heilsugæslustöðva. Kostnaður
vegna félagslegslegrar heimaþjón-
ustu sveitarfélaga greiðist af við-
komandi sveitarfélögum. Þeim er
aftur á móti heimilt að setja gjald-
skrá þar sem kveðið er á um þátt-
töku einstaklinga í kostnaði. Þeir
einstaklingar, sem ekki hafa aðrar
tekjur en ellilífeyri og tekjutrygg-'
ingu almannatrygginga, skulu þó
vera undanskildir gjaldskyidu. Fyr-
irkomulag greiðslna fyrir þessa
þjónustu mun vera mismunandi eft-
ir sveitarfélögum. í Reykjavík er
Pétur Blöndal,
þingmaður Sjálfstæðisflokks
Kerfið hvetur til
ábyrgðarleysis
„VIÐ búum við kerfi,
sem margskattleggur
sama stofninn, og það
kemur mjög víða
fram, m.a. í útreikn-
ingum á kostnaðar-
hlutdeild þjónustu-
þega á elliheimilum.
Þetta er aðeins einn
angi af því velferðar-
kerfi, sem búið er að
byggja upp og égvil
meina að við höfum
ekki efni á að reka
miðað við þann mikla
ríkissjóðshalla, sem
við er að etja og verð-
ur ekki stöðvaður
nema með róttækum
og skilvirkum að-
gerðum," segir Pétur Blöndal,
þingmaður Sjálfstæðisflokksins.
Pétur segir að nú sé komið að
þeim tímapunkti að þjóðin fari að
horfast í augu við niðurskurð í
ríkisrekstri þar sem ekki sé hægt
að ganga lengra í skattlagningu
en orðið er. „Tekju- og eignateng-
ing í almannatryggingakerfinu er
í reynd ekkert annað en viðbótar-
skattlagning og oft er hún svo
dulin að erfitt er að sjá í gegnum
það hvort um raunverulega skatt-
lagningu er að ræða eða ekki.
Oréttmætið felst, í því að þeir, sem
sýnt hafa fyrirhyggju, sitja ekki
við sama borð í al-
mannatrygginga-
kerfinu og hinir. Ég
tel að við séum komin
langt út fyrir allt vel-
sæmi í þessu. Það þarf
að fínkemba lögin frá
grunni og hætta að
taka tillit til tekna og
eigna að öðru leyti en
með beinum og sýni-
legum tekju- og eign-
asköttum. Tekjuteng-
ing á ekki rétt á sér í
bótakerfinu eftir að
fólk hefur borgað
skattana sína upp í
topp.“
Pétur segist þó gera
sér fyllilega grein fyr-
ir því að óvinnandi vegur væri að
kippa allri tekjutengingu í burtu
allt í einu áður en bönduin væri
komið á ríkissjóðshallann, sem
væri orðin uggvænlegur og ekkert
annað en framtíðarskattur á börn-
in okkar. „Vaxtagreiðslur ríkis-
sjóðs á síðasta ári voru jafnháar
og öll húsbréfaútgáfan þá og jafn-
iniklar og allir beinir tekjuskattar
landsmanna. Við erum komin út á
ystu nöf hvað þetta varðar og
orðið brýnt að snúa þróuninni við.
Það gerum við að sjálfsögðu ekki
með auknum útgjöldum. A meðan
við náum ríkissjóðshalianum ekki
Pétur
Blöndal.
niður, verður sú skattlagning, sem
fólgin er í tekjutengingu, að vera
áfram til staðar, nema liægt sé
að gera félagslega kerfið skilvirk-
ara en nú er,“ segir Pétur.
„Manni sýnist oft og tíðum að
þeir, sem komið hafa ár sinni
þokkalega fyrir borð með því að
leggja fyrir, séu verr settir við-
víkjandi opinberri þjónustu en
hinir, sem ekki hafa sýnt fyrir-
hyggju. Og með tekjutengingu
þjónustugjalda er í raun verið að
refsa því fólki, sem sýnt hefur
útsjónarsemi og sparnað, en
sparnaður myndast yfirleitt ekki
vegna hærri tekna heldur vegna
minni eyðslu. Bótakerfið er mjög
svo letjandi og hvetur fólk til að
haga sér ábyrgðarlaust.
A sama tíma er verið að þenja
út opinbera þjónustu, sem ríkið
hefur ekki efni á nema undan-
skilja þá, sein hafa tekjur og eign-
ir sem jafnframt eru greiðendur
þjónustunnar. Sá, sem borgar
bæturnar, má aldrei hafa það
verra en sá, sem fær bæturnar.
Mér sýnist að búið sé að snúa
þessu lögmáli við. Kannanir hafa
m.a. sýnt að sá skattpíndi býr í
mörgum tilfellum við verri lífs-
kjör en sá, sem nýtur bóta.
Vandamálið snýst um það hvernig
við förum að því að hemja út-
gjöld velferðarkerfisins þannig
að okkur takist að endurheimta
viljann til að vinna á móti letjandi
og stórhættulegri þróun. Skiln-
ingur fólks á nauðsyn niðurskurð-
ar er aftur á móti enginn. Það
hefur berlega komið í ljós í um-
ræðum um niðurskurð í heilbrigð-
ismálum að undanförnu. Astandið
virðist ekki nógu slamit í huguin
fólks til að það líti á ástandið sem
katastrófu og í stjórnsýslunni rík-
ir geysileg andstaða við skatta-
lagabreytingar. Á meðan höldum
við áfram að síga niður á við,“
segir Pétur Blöndal.
t.d. miðað við að þeir,
sem hafa tekjur undir
tilteknum mörkum, fái
þjónustuna endur-
gjaldslaust, en hinir
greiði fyrir veitta þjón-
ustu, þó aldrei meira en
75% af því sem umfram mmmm
er þessum tekjumörk.
Aldraðir, sem njóta mánaðarlega
ijárhagsaðstoðar frá Félagsmála-
stofnun, fá heimaþjónustu endur-
gjaldslaust. Heimahjúkrun heilsu-
gæslustöðva er greidd af rekstrarfé
viðkomandi heilsugæslustöðva og
er veitt án endurgjalds fyrir sjúkl-
inginn. Þá greiðir Tryggingastofnun
ríkisins kostnað vegna sjálfstætt
starfandi hjúkrunarfræðinga. Greitt
er fyrir hveija vitjun eftir hjúkrunar-
þyngd.
Dagvist
aldraðra
Víða er boðið upp á sérstaka dag-
vist fyrir aldraða. Um er að ræða
stuðningsúrræði fyrir aldraða, sem
búa í heimahúsum og felur það í sér
flutning að og‘ frá heimili, tóm-
stundaiðkun, aðstöðu til léttra lík-
amsæfinga, fæði, hvíldaraðstöðu og
aðstoð við böðun svo eitthvað sé
nefnt. Dagvist aldraðra
er rekin sjálfstætt eða í
tengslum við aðra starf-
semi hjúkrunar- eða
dvalarheimila.
Heilbrigðisráðherra
ákveður daggjald fyrir
dagvist aldraðra annarra
en þeirra, sem hafa skil-
yrt rekstrarleyfi eða
þeirra, sem eru í starfs-
tengslum við sjúkra-
stofnanir, sem reknar
eru með beinum fjár-
framlögum úr ríkissjóði.
Daggjald fyrir dagvistun nemur nú
2.110 kr., þar af er hlutur þjónustu-
þegans sjálfs 500 kr. á dag og sjá
stjórnendur dagvista um innheimt-
una fyrir hvern dvalardag. Gjald
þetta má þó aldrei verða hærra en
sem nemur einstaklingsgrunnlífeyri
Tryggingastofnunar ríkisins. Skv.
reglugerð um dagvist aldraðra getur
ráðherra veitt dagvist skilyrt rekstr-
arleyfi. Það hefur í för með sér að
TR greiðir ekki kostnað vegna dag-
Nauðsynlegt
er að einfalda
greiðslu
fyrirkomulag
öldrunar-
þjónustu
vistar, heldur greiða
hinir öldruðu sjálfir all-
an kostnaðinn.
Samhæfinga-
markmið
Hærra hlut-
fall aldraðra
býr í stöfn-
anahúsnæði
hér en á hin-
um Norður-
löndunum
Hagsýsla ríkisins
■*■* telur nauðsynlegt að
einfalda greiðslufyrir-
komulag þeirrar öldrunarþjónustu,
sem veitt er. Ekki væri hægt að
fullyrða hvaða greiðsluform hentaði
best til að tryggja nauðsynlega
þjónustu og jafnframt rekstrarlegt
aðhald. Kosturinn við að setja
stofnanir á föst fjárlög væri m.a.
sá að kostnaður yrði sýnilegri og
eftirlit auðveldara. Stofnanir á dag-
gjöldum hefðú hinsvegar fjárhags-
lega hvatningu til að nýta öll rými
en síður er um slíka hvatningu að
ræða í stofnunum á föstum fjárlög-
um. Einnig væri tryggt að vistun
færi fram á grundvelli vistunar-
mats, þar sem TR gæti að öðrum
kosti stöðvað daggjaldagreiðslur til
heimilis. Mikilvægt væri að móta
skýrari stefnu um þá stofnanaþjón-
ustu, sem ríkið greiddi fyrir. Skil-
greina þyrfti hvaða þjónustu skal
veita í dvalarrými annars vegar og
hjúkrunarrými hinsvegar, en um-
talsverður munur virtist
vera á því hvaða þjón-
usta væri í boði á stofn-
unum sem þó ættu að
heita sambærilegar.
Þrátt fyrir að megintil-
- gangur heildarlöggjafar
um málefni aldraðra hafi
verið að skipuleggja og
samhæfa þjónustu fyrir
aldraða, hefur reynst erf-
itt að ná fram samhæf-
ingarmarkmiðum lag-
________ anna þar sem þau taka
: til ólíkra þjónustukerfa,
sem rekin eru bæði af ríki og sveitar-
félögum.' Sjúkrahús og hjúkrunar-
heirnili eru rekin á grundvelli laga
um heilbrigðisþjónustu og þjónustu-
húsnæði á grundvelli laga um félags-
þjónustu sveitarfélaga. Opin öldrun-
arþjónusta er rekin á grundvelli
beggja þessarra laga og bent hefur
verið á að þessi tvískipting heimaþjón-
ustu leiði til skorts á samhæfingu.
Án skipulagsbreytinga geti reynst
erfitt að leysa þann vanda.
í'
• •
Ossur Skarphéðinsson,
þingmaður Alþýðuflokks
Skapar vissa
fátæktargildru
ÖSSUR Skarphéð-
insson, þingmaður
Alþýðuflokks og
formaður lieilbrigð-
is- ogtrygginga-
málanefndar, segist
vera þeirrar skoð-
unar að tekjuteng-
ing þjónustugjalda
almennt hafi gengið
of langt og ekki
bæri að refsa fólki
fjárhagslcga fyrir
að sýna fyrirhyggju
og leggja fyrir. Best
væri að þjónusta
stæði öilum þjóðfé-
lagsþegnum til boða
án tillits til þjóðfé-
lagsstöðu, eigna eða tekna.
„Við erum að hugsa þessa
hluti dálítið upp á nýtt í minum
flokki og erum, að mér finnst,
að færast frá þessari tekjuteng-
ingarhugmynd. Okkur finnst að
tekjutengingin, þó við eigum
talsverða sök á henni sjálfir,
orðin alltof rík almennt. Og ég
er persónulega þeirrar skoðun-
ar að tekjutengingin hafi gengið
of langt I því bótakerfi, sem við
nú búuin vid. Hún hefur að vissu
leyti skapað ákveðna fátæktar-
gildru, t.d. hjá yngra fólkinu.
Menn geta ekki náð sér upp úr
ákveðnu fari og við erurn á
móti þvi. Við alþýðuflokksmenn
erum nú að endur-
meta viðhorf okkar
til tekjutengingar
og erum með vinnu
í gangi sem miðar
að því að við leggj-
um fram frumvarp,
sem tengjast mun
þessum málum, á
næsta þingi,“ segir
Össur.
Hann segh’ að á
tímum mikilla
þrenginga sé
skijjanlegt að þeir,
sem meira mega
sín, séu látnir borga
fyrir afnot af stofn-
unum að einhverju
marki, „en eins og bent hefur
verið á er þetta fólk búið að
borga skatta af sinurn eignum
og tekjum auk þess að hafa sýnt
fyrirliyggju og lagt fyrir. Ég set
því spurningarmerki við hversu
langt hægt er að ganga í þessum
jaðarsköttum“. Einnig sagði
Óssur að mikil öfugþróun væri
fólgin í því ef bótaþegar væru
í einhveijum tilfellum betur
settir en hinir. Sér vitandi væri
sú staða ekki komin upp, en ef
svo væri í einhveijum þjóðfé-
iagshópum, væri ekki þar með
sagt að draga þyrfti úr bótmn.
Slíkt segði ef til vill meira um
launaþróunina en bæturnar.
Össur
Skarphéðinsson