Morgunblaðið - 17.03.1996, Side 30

30 SUNNUDAGUR 17. MARZ 1996
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
NEYTENDASAMTÖK OG
S J ÓNL AGSMÆLIN GAR
í fréttatilkynningu Neytenda-
samtakanna um sjónlagsmælingar
29 febrúar 1996, lýsa samtökin
yfir stuðningi við að sjónfræðingar,
sem vinna í gleraugnaverslunum fái
heimild til þess að mæla sjón fyrir
gleraugu. Þetta er m.a. rökstutt
með því að slíkt tíðkist í mörgum
öðrum löndum og því haldið fram
að þjónustan verði ódýrari en þjón-
usta augnlækna og auki samkeppni
og muni spara ríkissjóði og skatt-
greiðendum fé.
Undirbúningur
og samráð
Neytendasamtökunum láðist að
kynna sér málavöxtu hjá augnlækn-
um, sem hafa sinnt þessari þjón-
ustu við alla landsmenn í 100 ár
m.a. með augnlæknaferðum til vel-
flestra þéttbýliskjarna á lands-
-byggðinni. Samtökin hafa því miður
ekki hugleitt hvort íslenskar að-
stæður væru frábrugðnar þeim að-
stæðum sem eru með milljóna þjóð-
um, né hvort erlent fyrirkomulag
sé hagstætt íslendingum. Augn-
læknafélag íslands gekk því á fund
Neytendasamtakanna 1. mars eftir
að fréttatilkynningin hafði birst og
samtökin hafið að beita sér fyrir
lagabreytingum á þessu sviði og
kynnti þeim margvísleg rök, sem
eindregið mæla gegn breytingu á
hinu íslenska fyrirkomulagi. í
stuttu máli skal þess getið að for-
svarsmenn Neytendasamtakanna
tóku máli augnlækna vel og erum
við sannfærðir um að afstaða Neyt-
endasamtakanna muni gjörbreytast
í máli þessu, og væntum að lokum
stuðnings þeirra við óbreytt íslenskt
fyrirkomulag.
Hagsmunir neytenda - aðrir
hagsmunir
Núverandi kerfi (íslenska mód-
elið) tryggir hámarksþjónustu og
ódýra þjónustu sérfræðinga í augn-
læknisfræði við alla landsmenn hvar
sem er á landinu. Hámarksöryggi
er tryggt fyrir neytendur. Við-
skiptalegir söluhagsmunir gler-
augnasala eru nú algjörlega að-
skildir faglegri ráðgjöf, en yrðu
nátengdir sjónmælingum í breyttu
kerfi. Hveijum manni er ljóst að
ef gleraugnasalinn hefur tækifæri
til þess að meta þörfina fyrir fyrstu
gleraugu eða breytingu á gleraug-
um fyrir einföld eða fjölskipt gler-
augu og hefur jafnframt von í við-
skiptum upp á tugi þúsunda gæti
dómgreindin brenglast í sjónmæl-
ingunni og viðskiptavinurinn setið
uppi með óþörf gler-
augu. í dag er besta
öryggi, sem þekkist
fyrir neytendur og fyr-
ir sjúklinga tryggt,
hvort sem sjúkdómur
er til staðar eða ekki.
Sjónlagsmælingar í
gleraugnaverslunum
bæta ekki þessa þætti.
Þjónusta og önnur
lönd
Biðtími til augn-
lækna í sjónlagsmæl-
ingu er frá einum degi
upp í nokkra daga.
(Undantekning _ ein-
staka læknar.) í flest-
um öðrum löndum sem við þekkjum
til er biðtími til sérfræðings í augn-
læknisfræði frá vikum upp í marga
mánuði. (Norðurlönd og Bretland.)
Þess vegna hafa ýmis lönd af illri
nauðsyn heimilað þjónustu á lægra
þjónustustigi. Öll lönd sem við
þekkjum til í Evrópu hafa sett mis-
munandi strangar reglur og tak-
markanir á þessa þjónustu og snið-
ið að aðstæðum í hveiju landi fyrir
sig. Ekki eru til neinar samræmdar
reglur í EES löndum. Sjón-
tækja/sjónfræðingar geta að sjálf-
sögðu hvergi flutt með sér á milli
landa sínar óska starfsreglur, en
verða að sætta sig við þær reglur
og lög um starfsemina, sem gilda
í hveiju landi fyrir sig. Víða er reynt
að forðast vandræði með því að
banna sjónfræðingum að mæla sjón
barna og ef sjón er skert eða ef
breyting verður á sjónlagi o.s.frv.
Slíkum reglum er erfitt að fylgja
eftir. Þar sem þróun þessara mála
er komin lengst eru ekki nein mörk
virt milli faglegrar ráðgjafar og
sölumennsku. T.d. í Danmörku eru
gleraugnaverslanir ýmist í eigu
augnlækna eða sjóntækjafræðinga.
Viðskiptavinurinn er ekki alltaf
upplýstur um þessi hagsmunatengsl
og getur ekki verið viss um að ráðg-
jöfin sé hlutlæg. Er þessi veruleiki
framtíðarsýn íslensku Neytenda-
samtakanna? Ég held ekki að svo
sé.
Stjórnvöld og
gæðaeftirlit
íslenskum stjórnvöldum hefur
ekki tekist á átta mánuðum að
stöðva starfsemi manns, sem
menntaður er í Danmörku en hefur
engin réttindi til sjónmælinga á ís-
landi. Hann auglýsir ólöglega í öll-
um fjölmiðlum landsins þrátt fyrir
aðvaranir Landlæknis-
embættisins og ann-
arra stjórnvalda. Neyt-
endasamtökin telja skv.
fréttatilkynningu að
setja þurfi strangar
reglur um starfsemi
sjónfræðinga. Ekki eru
miklar líkur á að stjóm-
völd, sem ekki geta á
átta mánuðum stöðvað
klárlega ólöglega starf-
semi og ólöglegar aug-
lýsingar, muni geta
framfylgt lágmarkseft-
irliti og öryggi með
starfsemi, sem væri að
hluta til leyfð og að
hluta til bönnuð.
Gleraugu og gláka
Breyting á sjónlagi getur átt sér
skýringar, sem alrangt er að leið-
rétta með nýjum gleraugum, en
gæti verið freistandi að.mæla með
því fyrir þann sem ekki veit eða sem
hefur verulega eigin hagsmuni að
veija. Til dæmis forstigsbreytingar
í augasteini, sem geta valdið auk-
inni nærsýni. Einnig brejdingar í
augnbotni eða hornhimnu, áhrif
snertilinsa á augað og einnig aðrir
sjúkdómar svo sem sykursýki. Tæp-
ast er unnt að gera kröfu til ann-
arra en augnlækna að átta sig á
þessu.
Sjónfræðingar hafa í þessari
umræðu sagt opinberlega að þeir
geti greint sjúkdóma, svo sem
gláku, þeir geti mælt augnþrýsting
og sent sjúkling til augnlæknis sé
þrýstingurinn grunsamlegur. I
þessu sambandi er rétt að það komi
fram að augnlæknar geta aðeins
greint um helming glákusjúklinga
ef eingöngu er miðað við augnþrýst-
ingsmælingu og myndu missa af
helmingi tilfella en einnig ofgreina
sjúkdóminn í mörgum tilfellum.
Málið er einfaldlega flókið og þarf
verulega reynslu í augnsjúkdóma-
fræði til þess að ráða við greiningu
gláku á viðunandi hátt. Víðast er
sjónfræðingum einnig bannað að
koma við augað þar með talið að
þrýstimæla það, og á Norðurlöndum
(t.d. Svíþjóð) er þeim óheimilt að
máta snertilinsur, nema að undan-
genginni augnskoðun augnlæknis
og krafist er eftirlits augnlæknis. Á
íslandi er þetta líka bannað en lát-
ið viðgangast árum saman án þess
að neitt eftirlit fari fram og án
þess að viðkomandi sjóntækjafræð-
ingar hafi menntun eða réttindi á
þessu sviði. Hér er að hluta til unnt
að gagnrýna augnlæknastéttina,
sem ekki hefur veitt fullnægjandi
þjónustu. (Of fáir augnlæknar hafa
sinnt þessari mikilvægu starfsemi.)
Sparnaður og samkeppni
augnlækna
í yfirlýsingu Neytendasamtak-
anna er sagt að kostnaður ríkisins
muni lækka. Þetta er alrangt. Frá
1. febrúar 1996 er öllum stuðningi
ríkisins hætt við fólk á aldrinum
16 til 70 ára. Þessir sjúklingar þurfa
nú skv. reglugerð Heilbrigðisráðu-
neytisins að greiða fullt gjald fyrir
sjónlagsmælingu skv gjaldskrá
Tryggingastofnunar og læknafé-
lags Reykjavíkur. (Undant. ef með
afsláttarkort.)
Neytendasamtökin telja sam-
keppni aukast með breyttu kerfí.
Ekki er allt sem sýnist í því efni.
Ef sjónmæling er framkvæmd á
vegum gleraugnaverslunar er öllum
ljóst að verðlagning mælingarinnar
skiptir mjög litlu máli í samanburði
við þann hagnað sem gleraugnasala
hefur í för með sér. Tilboð um
ókeypis mælingu geta skotið upp
Neytendasamtökin hafa
lýst stuðningi við að
sjónfræðingar sem
vinna í gleraugnaversl-
un fái heimild til að
mæla sjón fyrir gleraug-
um, þar sem slíkt auki
samkeppni og leiði til
ódýrari þjónustu. Eirík-
ur Þorgeirsson segir
að samtökunum hafi
láðst að kynna sér mála-
vöxtu hjá augnlæknum
sem sinnt hafi þessari
þjónustu við alla lands-
menn í 100 ár.
kollinum til þess að hæna fólk inn
í verslunina og vonin um viðskipti
getur á markaði tekið á sig óvænt-
ar myndir. í verði augnlæknis er
alltaf innifalin nauðsynleg augskoð-
un til þess að ganga úr skugga um
að gleraugu séu rétt lausn á vanda-
málinu og að aðrir sjúkdómar séu
ekki til staðar. Augnlæknafélaginu
er ekki kunnugt um að þjónusta
augnlækna sé á sambærilegu verði
í neinu nálægu Evrópulandi. Upp-
lýsingar um annað eru vel þegnar.
Reglugerðin frá 1. febrúar um
greiðsluþátttöku sjúkratryggðra
kveður á um að ríkið hætti þátttöku
í kostnaði við sjónlagsmælingar en
hinn sjúkratryggði eins og það er
orðað, skuli greiða fullt gjald sam-
kvæmt áðurgreindri gjaldskrá
TR/LR. Gjaldskráin er miðuð við
magnsamning þar sem létt og erfið
tilfelli eru lögð að jöfnu. Finnst
mörgum augnlæknum einkennilegt
að ríkisvaldið skuli nú, þegar það
hættir að bera kostnað af þjón-
ustunni koma í veg fyrir innbyrðis
verðsamkeppni milli augnlækna og
hindra þá í að koma til móts við
sjúklinginn í einföldum tilfellum
með lækkun á gjaldi. Augnlæknafé-
lagið hefur gert athugasemdir við
reglugerðina. Hér væri leið fyrir
Neytendasamtökin að snúast á sveif
með augnlæknum til þess að koma
á samkeppni i heilbrigðisþjónustu.
Samkeppni er öllum stéttum nauð-
syn og gott aðhald.
Heildarstefna löggjafans
Löggjafarvaldið þarf að líta til
heildarhagsmuna, þegar leikreglur
eru settar. Lög eiga að vera inn-
byrðis samkvæm. íslensk lög og
reglur um heilbrigðisþjónustu og
lyfy'asölu hafa á liðnum árum mót-
ast af þeirri meginhugmynd að ekki
skuli rugla saman óskyldum hags-
munum. Ekki skuli blanda saman
viðskiptahagsmunum og faglegri
ráðgjöf (lækningum). Læknar hafa
sætt sig við þær takmarkanir á
athafnafrelsi, sem þessu fylgja.
Stjómvöld hafa teygt sig langt til
þess að koma í veg fyrir að læknar
og dýralæknar ættu hagsmuni af
lyfjaverslun. Lyfjasölur í afskekkt-
um héruðum hafa verið teknar af
læknum og afhentar lyfsölum, jafn-
vel í fjarlægum byggðarlögum.
Læknar eiga yfirleitt ekki rann-
sóknarstofur, sem þeir þurfa að
hafa viðskipti við fyrir sína skjól-
stæðinga.
Skapandi stiónmii og lausii vamlaniála
Miðvikudaginn 27. mars kl. 9.00-15.30 á Scandic Hótel Loftleiðum.
Heilsdagsnámskeið fyrir stjórnendur, ráðgjafa og sjálfstæða
atvinnurekendur með einhverjum besta fyrirlesara sem hingað
hefur komið: Dr. Moshe Rubenstein.
MMVJ.'I
Skráning í síma 561 7575.
Eiríkur
Þorgeirsson
Þessi stefna löggjafans og stjórn-
valda fellur að stefnu læknasamtak-
anna. Breyting á núverandi skipan
sjónlagsmælinga yrði í algjörri and-
stöðu við þessa stefnu og hlyti að
kalla á endurskoðun annarra laga.
Læknum yrði þá heimilt að selja lyf
á stofum sínum, sem þeir ávísa
sjálfir og spara þannig sjúklingum
sporin. Vissulega myndi samkeppni
aukast við það og væntanlega
myndi verð lyfja lækka. Að sjálf-
sögðu hafa læknar næga menntun
í lyfjafræði lyfsala til þess að stunda
slík viðskipti með þau lyf, sem þeir
þekkja best og líklega væri minni
hætta á hagsmunaárekstri en verða
mun í gleraugnaverslun, þar sem
sjónlagsmælingar eru gerðar.
Væntanlega myndu augnlæknar
heíja rekstur eigin gleraugnaversl-
ana í kjölfarið. Þá ættu sjúklingarn-
ir sem neytendur fáa valkosti.
Framboð óvilhallrar þjónustu myndi
minnka.
Fleiri íslensk rök
íslendingar eru fámenn þjóð. Við
viljum fullkomna heilbrigðisþjón-
ustu.
Ekki er á færi fárra einstaklinga
að viðhalda bestu þekkingu og
færni á öllum sviðum augnlæknis-
fræði. Af þessum sökum er þörf á
fleiri augnlæknum hér en annars-
staðar. Allir augnlæknar taka þátt
í almennri þjónustu við landsmenn
þar sem sjónlagsmæíing hjá augn-
lækni er mikilvægur -þáttur í for-
vörnum og gerir kleift að greina
sjúkdóma á frumstigi. Sérhæfing
íslenskra augnlækna er jafnframt
byggð á þessum grunni. Með þess-
um hætti getur lítil þjóð boðið fram
hágæðaþjónustu í augnlæknis'fræði.
Augnlæknar hafa í áratugi haft
þann metnað að veita öllum lands-
mönnum hvar á landi sem þeir búa
skipulagða, góða og jafnódýra
augnlæknisþjónustu og í þéttbýlinu.
Þeir hafa haft algjöra sérstöðu hvað
þetta varðar. Frumkvöðlarnir lyftu
á þann hátt grettistaki, sem stór-
lega fækkaði t.d. glákublindu fólki.
Nú eru aftur teikn á lofti, sem
benda til þess að gláka sé stundum
komin á hærra stig en áður þegar
hún er greind. Fólk sefur á verðin-
um. Bæði eru dæmi þess að fólk
hafi endurnýjað stöðluð gleraugu
án þess að ganga úr skugga um
að allt væri í lagi og einnig til
dæmi um að fólk hafi keypt gler-
augu í útlöndum án nægjanlegrar
skoðunar. Almenn þjónusta og sjón-
lagsmælingar eru grundvöllur, sem
augnlæknaferðir hvíla á. Án þeirra
er hætt við að sjúklingar yrðu of
fáir á hveijum stað til þess unnt
verði að viðhalda reglubundnu eftir-
liti með þeim og augnlæknaferðir
legðust af í þeirri mynd sem við
þekkjum í dag. Tekið skal fram að
sjóntækjafræðingar, sem farið hafa
í kjölfar augnlækna út á land, hafa
einnig lagt góðri þjónustu mikil-
vægt lið og sparað landsbyggðar-
fólki snúninginn með störfum sín-
um.
Niðurstaða
Við vitum hvað við höfum. Lög-
gjöfín er skýr. Starfssvið hinna
ýmsu heilbrigðisstétta er ljóst. Allar
heilbrigðisstéttir hafa mikilvægu
hlutverki að gegna. Einnig sjón-
tækjafræðingar og sjónfræðingar.
Þeirra sérfræðikunnátta er mjög
mikilvæg og nauðsynlegt að þessar
stéttir vinni í sátt með augnlækn-
um. Fræðilegt samstarf er nauðsyn-
legt. Oft koma upp vandamál, þar
sem allir leggjast á eitt svo skjól-
stæðingurinn fái bærilega úrlausn.
Vinnum saman að bættri augn-
heilsu landsmanna áfram. Virðum
íslenskar aðstæður, sem kreljast
íslenskra lausna. Margar þjóðir
kysu að standa í okkar sporum með
aðgreinda hagsmuni og gott að-
gengi að augnlæknisþjónustu.
Höldum verslunarhagsmunum frá
faglegri ráðgjöf þegar það er unnt.
Metum heildarhagsmuni neytenda
og allra landsmanna og gætum
samræmis í löggjöf. Breytum ekki
breytinganna vegna.
' Höfundur cr formnður
Augnlæknafélags Islands.