Morgunblaðið - 15.03.1997, Qupperneq 32

32 LAUGARDAGUR 15. MARZ 1997
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Heimilisofbeldi
|
*
>
NÝLEGA birtust
niðurstöður könnunar
um ofbeldi á íslandi
og voru þar meðal
annars birtar nið-
urstöður um heimilis-
ofbeldi. Virtust niður-
stöður þessarar könn-
unar vekja undrun
fólks og í kjölfar
þeirra hefur umræðan
um heimilisofbeldi
skotist upp á yfirborð-
ið. Vegna þess að ég
hef starfað sem með-
ferðaraðili fyrir ein-
staklinga sem fundnir
hafa verið sekir um
heimilisofbeldi í Kaliforníufylki í
Bandaríkjunum, vakti þessi um:
ræða sérstakan áhuga minn. í
skýrslu þessari kom meðal annars
fram að árlega verða hér á landi
um 1.100 konur og tæplega 700
karlar fyrir ofbeldi af völdum nú-
verandi eða fyrrverandi maka. Án
þess að fara nokkuð út' í það að
greina þessar tölur nánar er það
augljóst að heimilisofbeldi er al-
varlegt vandamál í ís-
lensku þjóðfélagi eins
og öðrum. Sú niður-
staða kemur mér ekki
á óvart en hinsvegar
hefur sú umræða sem
myndast hefur í kring-
um þessar niðurstöður
komið mér á óvart því
áberandi er að þeir
sem koma nálægt
þessum málum hér á
landi vilja skilgreina
þennan vanda á mjög
einfaldan og órökrétt-
an hátt, þ.e.a.s. að
heimilisofbeldi sé ein-
faldlega aðferð karla
til að sýna vald sitt yfir konum
og að aðeins karlar beiti konur
ofbeldi en aldrei öfugt. Virðist
þessvegna vera tilhneiging til að
falla í þá gryfju að gera þetta
flókna vandamál að einhverskonar
stríði milli kynjanna. Tilgangurinn
virðist vera að finna einn söku-
dólg, sem í þessu tilfelli er karlkyn-
ið. Það væri óskandi fyrir með-
ferðaraðila að þetta vandamál
Virðist tilhneiging, segir
Olafur Arnason, til að
gera þetta flókna
vandamál að einhvers-
konar stríði milli
kynjanna.
væri svona einfalt en svo er ekki.
Heimilisofbeldi er mjög flókið
vandamál sem spilast meðal ann-
ars af þáttum eins og afbrýði-
semi, áfengis- og fíkniefnaneyslu,
sjálfsmati, uppeldi, fjölskyldu-
tengslum og að sjálfsögðu sam-
spili þeirra tveggja einstaklinga
sem í sambúð eru, en sá þáttur
er að mínu áliti veigamestur.
Málþing
Laugardaginn 22. febrúar sat
ég mjög þarft málþing þar sem
fjallað var um ofbeldi á heimilum.
Bar þar ýmislegt fróðlegt á góma
Ólafur
Árnason
ÍSLENSKT MÁL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
892. þáttur
FERSKEYTLUÆTT VII,
gagaraljóð, er fram úr hófi
skemmtilegur rímnaháttur. Er
þó hrynjandinni í engu breytt frá
venjulegri ferskeytlu, nema hvað
einu atkvæði er aukið við síðlín-
urnar. Hrynjandin verður þá hin
sama og í stafhendu (sjá síð-
ar), en endarímsetningin önnur.
Enginn veit hvers vegna þessi
skemmtilegi og vinsæli bragar-
háttur fékk nafnið. Sögnin að
gaga merkir að spotta, draga
dár að, og gagari hefur margs
konar leiðinlega merkingu. En
þetta virðist hafa haft eitthvert
seiðmagn, því að Æra-Tobba var
afar tamt að nota agara, gag-
ara í vísum sínum, og í Óljóðum
Jóhannesar úr Kötlum eru í af-
bærum „þjóðvísum“ þessar lín-
ur:
agarinn strýkir flagarann
gagarinn byijar á litlum staf
og fyrirlítur endapunktinn
drep ég
ég drep með ásnum.
Nú er að segja frá Magnúsi
Jónssyni prúða (um 1525-
1591). Hann orti Pontusrímur
m.a. til að brýna fyrir mönnum
sómatilfinningu og ættjarðarást.
Hann gæti verið höfundur hátt-
arins. I Pontusrímum segir:
Ætla eg flest sé orðin mædd
öld að gefa rímu hljóð.
Orðum fám er glæstum gædd,
gagara kalla eg þessi Ijóð.
Ætla mætti að Magnús legði
ekki góða merking í þennan
kveðskap, en hátturinn varð svo
vinsæll, að af honum urðu um
20 tilbrigði.
Hallgrímur Pétursson kunni
að fara skemmtilega með gag-
araljóð eins og annað. Hér eru
þau fagursneidd úr smiðju hans
(Rímur af Lykla-Pétri og Mag-
elónu):
Getið var í fræði fyr,
fleina Týr og meyjan skær
hvíldu þar með blíðu byr,
er blómin dýr í skógi grær.
Finnið þið hvernig rímorðin
fljúga upp í fangið á ykkur og
hvernig hann leikur sér að þeim,
bæði langsetis og þversetis.
Nú datt mönnum í hug að
hafa rímorðin fremst og aftast
í braglínunum, skothendingar í
frumlínunum t.d. og aðalhend-
ingar í síðlínunum, og verður
þá til afar skemmtilegt afbrigði,
fornstímað: Hákon Hákonarson
í Brokey (1793-1863) kvað í
Reimarsrímum:
Dristugt flokkar fengu þust,
fast í helju margur brast;
hristist jörð við geira gust,
gnast á röndum stálið hvasst.
Þys orustunnar berst að eyr-
um okkar með rímorðunum.
Óvíða er kveðið af meiri íþrótt
undir þessum hætti en í Griðku-
rímu, sem tveir komungir Mý-
vetningar, Gamalíel Halldórsson
og Illugi Einarsson, ortu á öld-
inni sem leið. Lítið dæmi verður
að nægja:
Segja verður fyrst þar frá
frú er átti reisugt bú;
eyjur hririga tvær að tjá
trúar hélt á bænum sú.
Þetta er svo áreynslulaust, og
einhvem veginn ásköpuð hag-
mælska.
★
Inghildur austan sendir:
Herbert von Karajan hafði
hendur á engelskri lafði
inni í dómkirkju Páls;
frú varð dreyrrauð um háls
og desímalbrot ekki tafði.
★
Og þá er það Hermann Þor-
steinsson aftur, sbr. 888. þátt.
Hann spyr hvort sagnirnar að
rjála, vafra og eigra, svo og
lýsingarorðið dolfallinn „eigi
nána ættingja í ísl. máli“. Nú
skal reyna að svara þessu.
a) ijála(við)=fitla við,
handfjatla er talin skyld ijá,
ijátla, rælinn og rælni. Sögnin
að ijá merkir stundum sama og
ijála, en í gömlu máli að hrjá
og hrekja. Rælinn maður er
handóður, fiktsamur, og af því
kemur rælni, og til er að ræln-
ast=fálma.
Sögnin að ijátla er af sama
stofni og merkir að rölta eða
vera á stjái, og þegar okkur
smáskánar lasleiki, ijátlast af
okkur.
b) vafra=skjögra, sveima,
sbr. vafurlogi=flöktandi eldur
og vafurleysa=markleysa. Ætli
þetta sé ekki líka skylt vofa(<
váfa) og Óðinsheitinu Váfuður,
það er sá sem reikar um.
c) eigra=reika um, einnig
egra=staulast um og no. eig-
ur=rölt, reikun. Skylt eigla=
reika um og kannski il (á fæti).
d) dol er hangs, deyfð, do!a=
slóra, þar af dolfallinn, skylt
einnig dvali og doli=uppgefinn
maður.
Þá spyr H.Þ. hvers vegna
námundi sé með m-i, en nánd
með n-i. Trúlega hefur md>nd
í nánd. Það er ófullkomin sam-
lögun, eins og þegar *sumd-
>sund. D-hljóðið (tannhljóð)
breytir m-inu í líkingu við sjálft
sig.
Enn spyr H.Þ. um álit umsjón-
armanns á skilgreiningunni:
„íjóðtunga er samkomulag um
hljóð.“ Umsjónarmanni finnst
þetta geta gengið, svo skammt
sem það nær.
Sundmenn hafa spurt um
andrá, sem merkir augabragð
eða hörð og skyndileg átök. Orð-
ið er líklega skylt ijá (sjá hér á
undan), og Ásgeir Bl. Magnús-
son gerir ráð fyrir *andrewón=
beijast gegn. Þetta er erfitt við-
ureignar.
★
Tryggir vinir þessa þáttar
þreyta sína ferð.
Ýmist dagar eða náttar;
er sú skipan gerð.
★
Bruðlað með miðstig.
„Ég er ekki frá því að krakk-
ar séu jafnvel betur upplýstari
nú en var þegar ég var dómari
fyrir fimm árum“, er haft eftir
Ragnheiði Erlu Bjarnadóttur í
Degi-Tímanum. Hér hefði um-
sjónarmaður látið duga að segja
betur upplýstir, fremur en
„betur upplýstari".
Auk þess er umsjónarmaður
ekki sæll með orðið „hungur-
verkfall". Hvaða „hungurverk“
á að fella? Væri ekki betra að
tala um mótmælasvelti, bana-
svelti eða dauðaföstu?
og meðal annars reyndu tveir fýr-
irlesarar að vekja athygli á því hve
flókið þetta vandamál er og vildu
minna á mikilvægi þessa samspils
makanna sem ég nefndi hér á
undan. Bent var á ýmsar erlendar
kannanir sem sýnt hafa að konur
beita karla einnig ofbeldi og það
mun oftar en af er látið. Það sem
vakti athygli mína var að mál-
þingsgestir sem margir hveijir
hafa látið að sér kveða um þessi
mál á opinberum vettvangi, vildu
strax loka á þann möguleika að
kannski sé heimilisofbeldi flóknara
vandamál en skapillur karl sem
átti erfiðan dag í vinnunni svo
hann ákvað að lemja konuna sína!
Svo virðist vera að margir vilji
halda í þá einföldu kenningu og
séu ekki tilbúnir að hlusta á önnur
rök. Vaknar þá sú spurning hjá
mér hvaða hagsmunir liggi þar að
baki og hvaða langtímamarkmiði
verið sé að stefna að. Nú er það
alls ekki tilgangur minn að gera
lítið úr þeirri staðreynd að sumir
karlar beiti maka sína ofbeldi, því
að það er vandamál sem verður
að takast á við. Ég vil hinsvegar
leggja áherslu á að sumar konur
beita maka sína einnig ofbeldi og
með því að halda öðru fram er
einfaldlega verið að stinga hausn-
um í sandinn. Ef meðferðaraðilar
og aðilar sem vinna að forvörnum
um heimilisofbeldi hér á landi neita
að taka hausinn úr sandinum, þá
verður aðeins tekist á við hluta
vandamálsins og mikill tími og
peningar fara hreinlega til spillis.
Það virðist vera sterk tilhneiging
til þess að halda í gömlu alhæfing-
una um orsakir heimilisofbeldis
því jafnvel þegar tölur birtast um
ofbeldi kvenna gagnvart körlum
falla þeir aðilar sem að þessum
málum vinna jafnvel í þá gryfju
að gera lítið úr ofbeldisverkum
kvenna. Starfsmaður á skrifstofu
jafnréttismála sagði meðal annars
í viðtali við Helgarpóstinn þann
20. febrúar 1997 að; „þó svo að
kona löðrungi þig (karlinn) þá er
það ekki neitt sem þú (karlinn)
þarft að vera að stressa þig neitt
verulega á. í langflestum tilfellum
hefur karlinn líkamlega yfirburði“.
Ég er nú að vona að þessi setning
hafi verið tekin úr samhengi því
hún er alveg út í hött. Þessum
aðila finnst þá kannski líka allt í
lagi fyrir lítinn karlmann að slá
einhvem sér stærri? Eða fyrir 10
ára gamlan dreng að slá mömmu
sína? Nei, til að takast á við þann
vágest sem heimilisofbeldi er verð-
ur að stoppa allt líkamlegt of-
beldi, alveg sama hver slær hvern
eða hve fast, það er ekki til nein
afsökun fyrir ofbeldi.
Mál maka
En hvernig dettur mér í hug
að halda því fram að það beri að
líta á það sem vandamál að konur
beiti maka sinn ofbeldi. Áður en
ég fer út í það vil ég leggja áherslu
á að ég er ekki að reyna að koma
„sökinni" um heimilisofbeldi yfir á
konur. Ég er að benda á að heimil-
isofbeldi er það flókið vandamál
að ekki er hægt að afgreiða það
sem einfaldlega vandamál karla
heldur er þetta mál maka. Rann-
sóknir meðal maka sem hafa verið
í sambandi þar sem ofbeldi er beitt
sýna að konur hófu ofbeldið álíka
oft og karlarnir. Þ.e.a.s er konum-
ar voru spurðar sögðust þær álíka
oft og karlarnir hafa átt fyrsta
höggið, sparkið eða aðrar gjörðir
sem flokkast undir líkamlegt of-
beldi. Þarna vil ég ítreka að það
er verið að tala um fyrsta verknað-
inn, ekki um sjálfsvörn. Við hljót-
um að bera hag barna þessa fólks
fyrir bijósti og ég tel það alveg
jafn slæmt fordæmi að mamma
slái pabba eins og öfugt. Því vil
ég aftur leggja áherslu á það að
gera ekki lítið úr því að mamma
slái pabba því þá erum við að
gefa þau skilaboð að stundum sé
í lagi að beita ofbeldi.
Önnur mikilvæg staðreynd er
sú að heimilisofbeldi er einnig
vandamál hjá samkynhneigðum
og er það jafn áberandi vágestur
hjá samkynhneigðum konum og
það er meðal gagnkynhneigðra.
Það segir mér einfaldlega að of-
beldi milli maka er flókið vanda-
mál, vandamál sem á sér stað
milli maka, ekki kynja. Ég tel
nefnilega erfítt að kenna körlum
um heimilisofbeldi hjá samkyn-
hneigðum konum.
Einnig hef ég lært af því með-
ferðarstarfí sem ég hef unnið, að
ofbeldi milli maka er virkilega
flókið samspil milli einstaklinga
og hefur ekkert með það að gera
hvort einstaklingurinn er karl eða
kona. Ef þetta snýst allt um kynin
hlýtur sá karl sem einhverntíma
hefur beitt maka sinn ofbeldi að
gera svo undantekningalaust þótt
skipt sé um maka. Staðreyndin er
hinsvegar önnur.
Hvað er til ráða?
Einstaklingar verða að vera
meðvitaðir um að það er aldrei
réttlætanlegt að vera sleginn,
hvort sem það var karl eða kona
sem sló. Forvarnarstarf þarf að
snúast um það að benda fólki á
hvert hægt er að leita áður en til
ofbeldis kemur og átta sig á þeim
hættumerkjum sem til staðar eru.
Það vaknar enginn einn morgun-
inn og ákveður að í dag muni
hann eða hún lemja maka sinn.
Það er alltaf undanfari að ofbeldi
milli maka og það þarf að fræða
fólk um þau hættumerki sem ber
að þekkja og gera fólki grein fyr-
ir því að það er ekki veikleiki að
leita eftir aðstoð. Það hlýtur að
vera takmark okkar allra að
styrkja fjölskylduna og gera henni
kleift að skapa heilbrigt umhverfi
fyrir börnin. Þetta snýst ekki um
það hvort kynið sé „betra“, heldur
snýst þetta um að takast á við
vandamál sem hijáir þetta litla
þjóðfélag okkar. Vandamál sem
bitnar á fjölskyldum, börnum, og
þessvegna þjóðfélaginu í heild. Öll
höfum við okkar kosti og galla en
staðreyndin er sú að bæði karlar
og konur byggja þetta land. Til
að skapa heilbrigt þjóðfélag þurf-
um við öll að vinna saman í stað
þess að eyða orku í það að finna
höggstað hvort á öðru en því mið-
ur virðast margir vera helteknir
af því.
Höfundur er hjónabunds- og
fjölskylduráðgjafi.
Óskalisti ..'.JÁ f
brúðhjónanna )Á, ":
Gjafaþjónustafyrir l 't;
brúðkaupið X&i ,9

1 / /
jb&fc Úm' Hún vnlcli
‘jSpT W" h Sft skartgripi
jum frá Silfurbúðinni
(9) SILFURBÚÐIN N-L/ Kringlunni 8-12 • Sími 568 9066 SILFURBÚÐIN nX/ Kringlunni 8-12 • Sími 568 9066
- Þar færðu gjöfina - - Þar fœröu gjöfina -