Morgunblaðið - 06.12.1997, Blaðsíða 42

42 LAUGARDAGUR 6. DESEMBER 1997
MORGUNBLAÐIÐ
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík.
FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson.
RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
SJALFSTÆÐI
í 80 ÁR
FINNSKA PJÓÐIN heldur í dag upp á 80 ára afmæli
fullveldis síns. Finnar fengu ekki sjálfstæði sitt á silf-
urfati heldur urðu að berjast fyrir því og saga þeirra er
mörkuð svita, blóði og tárum. A þessum merkisdegi í sögu
finnska lýðveldisins býr þjóðin við fullt frelsi og velmegun
og nýtur virðingar um allan hinn frjálsa heim fyrir dugn-
að sinn, verkkunnáttu og menningu. Landið á nú aðild að
Evrópusambandinu og framtíðin virðist bjartari en
nokkru sinni fyrr. En Finnar gleyma ekki þeim hörmung-
um, sem þeir þurftu að ganga í gegn um á leið sinni til
frelsisins né þeim mönnum, sem leiddu þá á þeirri þrauta-
göngu.
Um aldir voru Finnar bitbein nágranna sinna, Svía og
Rússa, og árið 1809 varð Finnland stórhertogadæmi undir
stjórn Rússakeisara. 15. nóvember 1917, eftir hrun keis-
aradæmisins, tók þingið æðsta vald í sínar hendur og rauf
tengslin við Rússland. Mynduð var stjórn undir forsæti
Svinhufuds, sem kom heim úr útlegð frá Síberíu. Rúss-
neskt herlið var enn í landinu og taldi stjórnin rétt að
hafa hraðann á og þann 6. desember samþykkti þingið
sjálfstæðisyfirlýsinguna. En í bjarma byltingar kommún-
ista í Rússlandi hófu finnskir rauðliðar byltingartilraun í
janúar 1918. Lýðræðissinnar gripu til vopna undir stjórn
Mannerheims, síðar marskálks og forseta landsins, og
unnu sigur í grimmilegri borgarastyrjöld og ráku auk
þess rússnesku hersveitirnar úr landi. Lá við hungursneið
í landinu í kjölfar borgarastyrjaldarinnar. Alla tíð síðan
bjuggu Finnar í skugga Sovétríkjanna, sem undir stjórn
Stalíns réðust inn í landið í nóvemberlok 1939. Hetjuleg
framganga Finna í Vetrarstríðinu undir forustu Manner-
heims verður lengi í minnum höfð, en eftir ósigurinn
misstu þeir mikil landssvæði til Sovétríkjanna. Einnig
urðu þeir að borga offjár í stríðsskaðabætur og luku því
1951 með miklum fórnum landsmanna. Framganga þeirra
öll í þessum hörmungum kallaði á aðdáun um allan heim.
Með stjórnkænsku og lipurð tókst Finnum að tryggja
sjálfstæði sitt þrátt fyrir nábýlið við sovétveldið og ítrek-
uð föðurlandssvik finnskra kommúnista undir forustu
Kuusinens. Þeir hafa því margfalda ástæðu til að fagna á
fullveldisafmælinu. Samskipti íslands og Finnlands, nor-
rænu útvarðanna í vestri og austri, hafa ætíð verið góð.
Islendingar senda sinni finnsku bræðraþjóð heillaóskir á
þessum tímamótum.
SVEITARFÉLÖG OG
KJÖRDÆMI
* ,
IBUAR Kjalarneshrepps og Reykjavíkurborgar hafa
kosið að sameinast í eitt sveitarfélag. Kjalnesingar
kjósa því með öðrum Reykvíkingum til borgarstjórnar að
vori. A hinn bóginn standa líkur til þess, svo undarlegt
sem það þó er, að hluti Reykvíkinga, sem býr á Kjalar-
nesi, hafi ekki kosningarétt til þings í Reykjavíkurkjör-
dæmi, heldúrí Reykjaneskjördæmi.
I fyrradag fjallaði Alþingi um frumvarp til laga um
sameiningu Kjalarneshrepps og Reykjavíkurborgar. I
annarri grein þess frumvarps segir að lögin um samein-
ingu hafi ekki áhrif á skipan kjördæma til Alþingis. Það
er byggt á þeirri lögskýringu að kjördæmamörkum verði
ekki breytt nema með breytingu á stjórnarskrá. Gagn-
rýnendur þessa ákvæðis telja á hinn bóginn, m.a. með til-
vísan til 31. greinar stjórnarskrárinnar, að sameining
Reykjavíkur og Kjalarness eigi að leiða til þess að Kjal-
nesingar heyri til Reykjavíkurkjördæmi. Þeir benda og á
að eftir að hluti Glæsibæjarhrepps í Eyjafirði sameinaðist
Akureyri árið 1954 hafi íbúar í Glerárþorpi heyrt til
Akureyrarkjördæmi, sem þá var einmenningskjördæmi,
unz kjördæmabreytingin 1959 gekk í gildi.
Frá sjónarhóli þeirra sem aðhyllast einmenningskjör-
dæmi kemur að sjálfsögðu til greina að brjóta stærri kjör-
dæmi upp í smærri einingar. Öll skynsemisrök mæla hins
vegar með því, meðan kjördæmaskipan frá 1959 helzt í
aðalatriðum, að íbúar eins og sama sveitarfélagsins til-
heyri einu og sama kjördæminu í kosningum til Alþingis.
Ef nauðsynlegt þykir, að beztu manna yfirsýn, að breyta
stjórnarskrá lýðveldisins til þess að svo megi verða, þarf
að vinda bráðan bug að þeirri breytingu. Og standa þann
veg að verki að hún komi heim og saman við þá samein-
ingaröldu sveitarfélaga, sem yfir gengur og breyttir at-
vinnu- og þjóðlífshættir kalla á.
FINNAR EIGIN I
Einstigi
sjálfstæðis og
erfíðir grannar
Finnar fagna því í dag að 80 ár eru liðin frá
því að landið lýsti yfír fullu sjálfstæði. Kristján
Jónsson stiklaði á stóru í sögu Finna sem hafa
undanfarna áratugi lagt áherslu á góð sam-
skipti við Rússa. Nú eru aðstæður að breyt-
ast, Finnland er orðið hluti af Evrópusam-
bandinu og á síðustu árum er rætt opinskátt
um hugsanlega aðild að Atlantshafsbanda-
laginu. Glugginn til vesturs er opinn.
VIÐ lok síðari heimsstyrjaldar
voru Finnar meðal hinna
sigruðu og urðu næstu ára-
tugina að sýna mikla jafn-
vægislist í samskiptum við Vesturlönd
og gi-annann í austri, Sovétríkin. Þeir
gættu þess að styggja sem minnst
kommúnistastjórnina 1 Moskvu - og
viðskiptin við hana voru ábatasöm. Er
Sovétríkin hnindu í árslok 1991 urðu
Finnar líklega sjálfstæðari en þeir
hafa verið nokkru sinni fyrr í sögu
sinni og gripu þegar tækifærið til að.
treysta böndin við Vesturlönd með
inngöngu í Evrópusambandið 1995.
Upplausn og sjálfstæði
Umrót í Rússlandi vegna ósigurs í
stríði gegn Japönum varð til þess að
Finnar fengu réttai-bætur og mjög
frjálslynda stjómarskrá 1906. Konur
fengu fullan kosningarétt og kjör-
gengi. Aftur seig á ógæfuhliðina í
stjórnarfarinu en Finnar reyndu að
þybbast við gegn rússneski'i kúgun.
Fáir höfðu mikla trú á því að smáþjóð-
in myndi einhvern tíma geta náð rétti
sínum.
En þá hófst fyrri heimsstyrjöld
1914, allmargir Finnar voru í rúss-
neska hernum og sumir háttsettir eins
og Carl Gustaf Mannerheim. En her-
skylda var ekki í landinu eins og ann-
ars staðar í Rússaveldi.
Finnskir sjálfstæðissinnar héldu í
þúsundatali til Þýskalands og fengu
þar hemaðarþjálfun. Sumir voru
gripnir og hírðust í svartholum keisar-
ans, stjórnmálaleiðtogar á borð við P.
E. Svinhufvud voru sendir í útlegð í
Síberíu. Er keisaranum var hmndið úr
sessi vorið 1917 var ljóst að ríkið var
komið að fótum fram. Um haustið
rændu bolsévikkar völdunum í Péturs-
borg og öldungaráðið í Helsinki áttaði
sig á því að staðan var gerbreytt. Áður
hafði stéttaþingið verið í fararbroddi
sjálfstæðisbaráttunnar og oft verið
leyst upp af þeim sökum, var t.d. ekki
kallað saman eftir að stríðið braust út.
Rússavinir vora sterkari í öldungaráð-
inu.
Ný ríkisstjóm undir forystu Svin-
hufvuds lýsti nú yfir sjálfstæði og
stéttaþingið samþykkti yfirlýsinguna
6. desember 1917. Tákn gamla keis-
aradæmisins voru afmáð, finnskur fáni
tekinn upp, gefin út finnsk frímerki og
skipt um æðstu embættismenn.
Byltingarsinnaðir jafnaðarmenn
Jafnaðarmenn voru öflugasti stjórn-
málaflokkur landsins og þeir voru
margh- róttækir, vildu byltingu eins og
þá sem bolsévikkar vora að gera í
Rússlandi. Matarskortur var í Finn-
landi og alþýðufólk víða á vonarvöl.
I janúar hófst byltingartilraunin.
Rauðliðar, þ.e. jafnaðarmenn og stuðn-
ingsmenn þeirra, fengu hjálp frá Rúss-
um en gegn þeim börðust borgaralegu
öflin, hvítliðar, er studdu ríkisstjórnina
og fengu stuðning Þjóðverja. Rauðliðar
réðu syðstu héruðum landsins og
Helsinki.
Athyglisvert er að Lenín og hans
menn ákváðu að viðurkenna sjálfstæði
Finna þegar um áramótin. Sagt er að
Lenín, sem skömmu eftir aldamótin
dvaldist um hríð í Helsinki á flótta und-
an leyniþjónustu keisarans, hafi fengið
mikið álit á finnsku samfélagi og lýð-
ræðisstofnunum þess. Líklegast er þó
að kommúnistar hafi einfaldlega verið
sannfærðir um sigur rauðliða og þá
yrði Finnland hluti af heimsríki sósíal-
ismans. Ekki má gleyma að um 40.000
rússneskir hermenn vora enn í landinu
og talið að þeir gætu margir gagnast
byltingarmönnum sem voru mun verr
þjájfaðir en andstæðingarnir.
Átökunum lauk ekki fyrr en í maí og
með sigri hvítliðaherjanna er tóku
Helsinki, ríkisstjórn landsins hafði flú-
ið til Vasa. Þjóðverjar voru búnir að
setja herlið á land til „aðstoðar“,
reyndar að ósk ríkisstjórnarinnar en
gegn áliti Mannerheims. Hann lagði of-
uráherslu á að ljúka stríðinu til að
Finnar yrðu ekki nýjum herram að
bráð.
Talið er að 20-30 þúsund manns hafi
látið lífið í átökunum, meðal annars er
fangar voru teknir af lífi í búðum
beggja stríðsaðila. Grimmdarverk vora
unnin, saklausir borgarar vora oft
fórnarlömbin, fjölskyldur klofnuðu og
sárin vora áratugi að gróa. Enn deila
sumir um átökin, hvort leggja eigi
áhersluna á innbyrðis átökin eða segja
sem svo að stjómvöld, hvítliðar, hafi
íyrst og fremst verið að reka enda-
hnútinn á sjálfstæðisyfirlýsinguna með
því að hrekja rússneska setuliðið á
brott frá Finnlandi.
Konungur Finnlands ...
Finnar voru margir þýsksinnaðh- og
öldungaráðið kaus þýskan prins, Frið-
rik Karl af Hessen, fyrir konung.
Hann virtist i fyrstu ætla sér að taka
við tigninni og hóf að læra fmnsku.
Eftir að Þjóðverjar urðu að semja um
vopnahlé í nóvember 1918 gaf hann
hugmyndina fljótlega upp á bátinn.
Samþykkt var að þjóðhöfðingi Finn-
lands yrði forseti sem þingið kysi og
fengi hann mikil völd, mætti m.a. leysa
upp þingið og yrði æðsti maður herafl-
ans. Hann varð „kjörkonungur“ eins
og Finnar segja stundum. Vesturveld-
in viðurkenndu sjálfstæði Finna vorið
1919 og 1920 var gerður endanlegur
friðarsamningur við Sovétstjórnina.
Lýðræðið treyst í sessi
Fyrstu ár sjálfstæðisins vora ekki
gæfuleg en nýja ríkið sýndi mikilvæg
þroskamerki þegar jafnaðarmenn sett-
ust í ríkissjórn 1927. Áður höfðu þeir
lýst því yfir að þeir styddu þingræðis-
legar aðferðir til að koma á sósíalisma.
Mildir Rússakeis-
arar - lengst af
FINNAR vora öldum saman
þegnar Svlakonunga, síðan í
rúma öld Rússakeisara sem var
stórfursti landsins er annars taldist
sjálfstætt, ekki hluti Rússlands. Það
var ekki fyrr en 1917 sem Finnar öðl-
uðust fullt sjálfstæði í kjölfar hruns
keisaradæmisins og byltingar bolsé-
vikka.
Margir þjóðflokkar byggðu upp-
ranalega Finnland, flestir töluðu þeir
mál sem era af finnsk-úgrískum stofni,
óskyld flestum Evrópumálum. Finnska
nútímans hefur þó orðaforðann að
meirihluta til úr germönskum tungum
en málfræðin er gerólík. Ritmálið varð
til um miðja 16. öld er Nýja testament-
ið vai- þýtt á finnsku en fram á síðustu
öld var hún lítils metið alþýðumál;
sænska var tunga hinna ráðandi stétta.
Tengslin hafa ávallt verið mest við
Skandinavíu og Rússland, menningar-
áhrif úr báðum áttum hafa togast á um
þjóðarsálina. Suðvesturhluti landsins,
hið eiginlega Finnland, varð hluti af
sænska konungsríkinu um 1200 og
hlutur finnskra hermanna í sigram
sænskra herja á sautjándu og átjándu
öld var mikill.
En Svíaveldi hnignaði, stjórnvöki í
Stokkhólmi sinntu illa vömum Frnn-
lands og Rússum óx ásmegin. Árið
1809 varð landið sérstakt stórfursta-
dæmi undir Alexander I. Rússakeisara
en fékk mikla sjálfsstjóm í innanlands-
málum. Svíar fengu Noreg í sárabætur
1814.
Yfirráðin í Finnlandi skiptu Rússa
miklu vegna legu höfuðborgarinnar
sem þá var, Pétursborgar. Þeir höfðu
hins vegar lengi hikað við að leggja
Finnland undfr sig vegna þess að dýrt
yrði að halda þar uppi setuliði og ekki
yrði hægt að hafa nægar tekjur af blá-
fátækum íbúunum til að kosta uppihald
hersins.
Grannþjóðir Rússa hafa yfirleitt orð-
ið að þola yfirgang síðustu aldirnar en
ALEXANDER I. Rússakeisari á st
þingi Finna í Borgá 1809 en þar sóru
trúar Finna honum trúnaðareið.
Alexander lagði grunn að samskiptum
sem stundum vora fyllilega viðunandi
fyrir smáþjóðina þai- til undir lok aldai--
innar. Her- og utanríkismálum var að
vísu stjórnað frá Pétursborg en keisar-
inn viðurkenndi lög og lúterstrú Finna,
stjórnkerfið, sem Svíar höfðu komið á,
var látið halda sér og vora sænskumæl-
andi Finnar þar mestu ráðandi.
Fulltrúi keisara var landsstjóri með
aðsetur í Finnlandi, mikilvægustu