Morgunblaðið - 07.12.1999, Blaðsíða 42

42 ÞRIÐJUDAGUR 7. DESEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
MORGUNBLAÐIÐ
ÞRIÐJUDAGUR 7. DESEMBER 1999 43-
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík.
FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson.
RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
KLÚÐURí
SEATTLE
NIÐURSTAÐA ráðherrafundar Heimsviðskiptastofnun-
arinnar, WTO, í Seattle í síðustu viku veldur sárum von-
brigðum. Ekki tókst að ná samkomulagi um viðræðugrun-
dvöll fyrir næstu viðskiptalotu og ríkir mikil óvissa um
hvenær skriður kemst á viðræður á nýjan leik. Vissulega
liggur fyrir samningsumboð fyrir viðræður um aukið frelsi
í viðskiptum með landbúnaðarvörur og þjónustu. Hins veg-
ar virðist ljóst að lítið mun miða fyrr en að loknum for-
setakosningum í Bandaríkjunum í lok næsta árs. Það virð-
ist hafa ráðið miklu um afstöðu bandarísku
sendinefndarinnar að fundurinn skuli hafa verið haldinn í
aðdraganda þeirra kosninga.
Kannski er engin furða að svona hafi farið þegar höfð er í
huga lýsing Halldórs Asgrímssonar utanríkisráðherra á
viðræðunum í síðustu viku: „Drög að endanlegum texta í
ýmsum málaflokkum hafa verið lögð fram en þar er allt
innan sviga. Ég hef aldrei séð fleiri fyrirvara og sviga í
skjölum og það þarf kraftaverk til að ná samstæðum
texta,“ sagði utanríkisráðherra í viðtali við Morgunblaðið
og tók jafnframt fram að þetta væru flóknustu viðræður er
hann hefði komið að.
Ekki bætti úr skák að umsátursástand ríkti í Seattle
meðan á fundinum stóð sem tafði allar viðræður verulega.
Slíkar tafír voru það síðasta sem menn máttu við þegar
fulltrúar 135 ríkja settust niður til að semja um flókin
deilumál.
Hið alvarlegasta er þó að kjarni málsins virðist hafa
gleymst í írafárinu í Seattle. Það er hagsmunamál heims-
byggðarinnar allrar að árangur náist í WTO-viðræðunum,
ríkra þjóða jafnt sem fátækra. Hins vegar fór lítið fyrir
þeim er lögðu áherslu á mikilvægi frjálsra millilandavið-
skipta. Jafnvel ráðamenn stærstu aðildarríkja WTO virt-
ust vilja koma til móts við þá er hæst höfðu í andófinu.
Með stofnun WTO var myndaður ákveðinn farvegur til
að leysa deilumál ríkja í viðskiptum. Sá farvegur er ekki
fullkominn en hann tryggir að öll aðildarríki WTO lúti
sömu almennu reglunum. Þannig er komið í veg fyrir að
ríki geti í afli stærðar knúið fram vilja sinn á kostnað ann-
arra ríkja. Helsta krafa bandarískra verndarsinna á borð
við Patrick Buchanan virðist til dæmis vera sú að Banda-
ríkin fái óhindrað að setja þær reglur sem þau telja henta
hagsmunum sínum hverju sinni. WTO er trygging annarra
ríkja fyrir því að sú verði ekki raunin.
Avallt hafa verið til staðar öfl er hafa barist af hörku
gegn auknu frelsi í viðskiptum. Því miður virðist sem
stærstu blokkirnar í WTO, Bandaríkin og Evrópusam-
bandið, hafi að þessu sinni látið undan kröfum slíkra sér-
hagsmunahópa. Það er athyglisvert að meðal þeirra rök-
semda er haldið var á lofti var að tryggja bæri rétt
vinnuafls í fátækari ríkjum heims. Þegar betur er að gáð
kemur hins vegar í ljós að það er ekki umhyggja fyrir íbú-
um þróunarríkja er ræður ferðinni. Krafan er þvert á móti
sú að hömlur verði settar á innflutning frá fátækari ríkjum,
þannig að vernda megi störf í hinum auðugu iðnríkjum.
Með því að torvelda aðgang þróunarríkja að mörkuðum
okkar erum við í raun að halda þeim niðri. Við erum að
koma í veg fyrir að þeim takist að brjótast út úr fátæktinni.
Hagvöxtur og verðmætasköpun er forsenda bættra kjara
almennings í þessum ríkjum.
Auðvitað verður að grípa til aðgerða til að stemma stigu
við barnaþrælkun og umhverfisspjöllum í þriðja heiminum.
WTO er hins vegar ekki rétti vettvangurinn til þess. Ef vilji
er til staðar geta auðugri ríki heims lagt sitt af mörkum til
að bæta aðstæður hjá fátækari þjóðum. Það verður hins
vegar ekki gert með því að refsa þeim ríkjum er fátæktar
sinnar vegna geta fátt boðið annað en ódýrt vinnuafl.
Að sama skapi er nokkuð hjákátlegt að auðugasta ríki
heims, sem mengar allra ríkja mest en telur sig ekki geta
uppfyllt alþjóðlega sáttmála um losun gróðurhúsaloftteg-
unda, skuli setja sig á háan hest í umhverfismálum gagn-
vart öðrum ríkjum. Það er sorglegt ef nota á umhverfismál
sem skálkaskjól fyrir dulbúnar viðskiptahindranir. Um-
hyggja fyrir sérhagsmunahópum virðist ríkari en um-
hyggjan fyrir umhverfinu.
Þróunin í átt að frjálsari viðskiptum verður hins vegar
ekki stöðvuð þótt klúðrið í Seattle muni væntanlega tefja
hana eitthvað. Fjarlægðir og landamæri skipta stöðugt
minna máli í alþjóðlegum viðskiptum og þau ríki sem taka
mið af því munu uppskera ríkulega en önnur sitja eftir með
sárt ennið.
Reuters
Brak úr húsi sunnan við Lund í Sviþjóð. Það hrundi þegar óveðrið gekk þar yfir á laugardag.

Reuters
Mikð flóð varð í grennd við fiskmarkað í Hamborg í kjölfar fárviðrisins.
um. Hið smávægilega voru skakka-
föll eins og brotnar rúður, ýmist
vegna þess að eitthvað hafði flogið á
rúðurnar eða af því vindurinn hafði
svipt upp gluggum. Síðan voru það
þakplötur, sem þyrluðust út í busk-
ann, heilu þökin jafnvel og svo tré,
sem höfðu skollið á húsum og bflum.
Margir bændur fóru illa út úr
fárviðrinu, bæði vegna tjóns á hús-
um, en eins verður rafmagnsleysis
um leið vá í tæknivæddum landbún-
aði. Ekki var hægt að mjólka kýrnar
eða fóðra svínin, því hvort tveggja er
rafvætt og kjúklingar voru í lífs-
hættu vegna kulda, þegar upphitun
fór af hænsnahúsum. Rafmagnsveit-
ur keyrðu neyðarrafala út til bænda,
en höfðu hvergi nærri við.
Skógræktarbændur hafa margir
hverjir beðið verulegt tjón. I Dan-
mörku er reiknað með að sjö ára
forði af nytjatrjám hafí fokið um koll.
Það verður því gríðarlegt framboð á
timbri og lækkandi verð á næstunni,
en til lengdar verða vandræði í skóg-
unum. Rjóðrin sem myndast eftir
fallin tré gera skóginn gisinn, frostið
kemst betur að og lággróður getur
kæft nýgræðinga. Mikið tjón varð
víða á gróðastöðvum og í Danmörku
og víðar er búist við skorti á jóla-
stjörnum.
I Danmörku höfðu forsvarsmenn
tryggingarfélaga góð orð um að
hækka ekki iðgjöldin, en í viðtali við
Berlingske Tidende sagði þó fulltrúi
tryggingarfélags að öll kurl væru
enn ekki komin til grafar. I Svenska
Dagbladet sagði sænskur trygging-
arstarfsmaður hins vegar að Svíar
mættu búast við hækkunum af heim-
ilistryggingum, sem nema rúmum
2000 íslenskum krónum á venjulega
fjölskyldu.
Bílar, sem urðu fyrir skakkaföllum
vegna veðurs eru bættir ef þeir eru
kaskótryggðir, en eigendurnir eiga á
hættu að missa bónusinn, þótt þeir
eigi ekki sök á tjóninu.Fólk sem slas-
aðist fær bætur ef það er með slysa-
tryggingu.
Varnarleysi nútímaþjóðfélags
Það virðist eðli nútíma þjóðfélags
að verka vel við hagstæðar aðstæður.
Þegar eitthvað bjátar á eins og nú
fellur kerfið eins og spilaborg. Það
hefur einfaldlega gríðarlega víðtæk
áhrif þegar samgöngur detta út með
öllu í um sólarhring og eru stopular
dögum saman. Þar sem það var helgi
voru áhrifín takmarkaðri, en ef þetta
hefði gerst í miðri viku hefðu áhrifin
á atvinnulífið orðið mun víðtækari.
Svend Auken umhverfisráðherra
sagði um helgina að hin víðtæku
áhrif óveðursins vektu margvíslegar
spurningar um viðbrögð við aðstæð-
um af þessu tagi. Margir aðrir, bæði
stjórnmálamenn og embættismenn,
munu vísast á næstu mánuðum fara
yfir það sem gerðist og huga að
hvort ekki megi á einhvern hátt
koma í veg fyrir að þjóðlífið lamist
þegar fellibylur storki mannfólkinu.
Veðrið nú leiddi í ljós veikleika, sem
verða mörgum hugstæðir.
Stormurinn, sem hefur
gengið yfir Svíþjóð og
Danmörku undanfarið
hefur vakið áhyggjur af
hvað viðnámið við
skakkaföllum af þessu
tagi er lítið, skrifar Sig-
rún Davíðsdóttir.
Atján manns hafa látist und-
anfarna sólarhringa af
völdum fellibyls, sem gekk
yfir Norður-Evrópu á
föstudagskvöld og stóð fram á
aðfaranótt laugardags. Verst fóru
Danir út úr veðrinu, þar sem sex
manns létust og hundruð manna
slösuðust. Tjónið þar er metið á yfir
tíu milljarða íslenskra króna og það
mun taka vikur áður en allt verður
komið í samt lag.
Á Skáni voru menn í gær varaðir
við að vera á ferðinni, þar sem
stormur væri enn í aðsigi. í Dan-
mörku og í Svíþjóð eru enn þúsundir
manna rafmagnslausar og fólk situr
heima skjálfandi í kulda og trekki í
óupphituðum húsum. Víða er enn
rafmagnslaust og ekki búist við að
lokið verði að gera við allt tjón á raf-
kerfinu fyrr en í fyrsta lagi í lok vik-
unnar. Þar sem stór hluti lestarkerf-
isins er rafknúinn er hluti þess enn
úr umferð og verður næstu daga.
Símakerfið varð einnig fyrir barðinu
á óveðrinu, bæði fasta kerfið og far-
símakerfið. Til sveita gætu liðið tvær
vikur áður en rafmagn kemst aftur á.
Það er því óhætt að segja að
stormurinn sem gekk yfir Danmörku
fyrir helgi og sem herjaði á Svíþjóð í
þriðja skiptið í gær hafi sett allt
þjóðlífið úr skorðum. Fulltrúar al-
mannavarna í Svíþjóð hafa lýst
áhyggjum sínum yfir varnarleysi
gegn hamförum af þessu tagi og
sömu áhyggjur eru uppi í Danmörku.
Nútímaþjóðfélag ræður við ýmis öfl,
en hefur ekki í fullu tréi við náttúr-
uöflin.
Dauðaslóð fellibylsins
Sú sýn sem mætti Dönum, Svíum
og Norður-Þjóðverjum á laugardags-
Loftmynd af rústunum af Romogaard, þekktum ferðamannastað í suðvesturhluta Danmerkur.
morgun var eins og bein útsending
frá Flórída eftir fellibyl. Það eina
sem norræna fellibylinn vantaði var
kvenkyns gælunafn á Kyrrahafsvísu,
en fellibylur aldarinnar varð hann
fljótt kallaður í fjölmiðlum.
Hin tölulega danska úttekt slær öll
met. Ölduhæðin við vesturströnd
Jótlands fór upp í 5,23 metra við
Ribe. Meðalvindhraði við ströndina
var 38 metrar á sekúndu, fárviðri er
miðað við 33 metra, en fór upp í 50
metra á sekúndu í mestu hryðjunum.
Um ein milljón manna var síma-
sambandslaus í og eftir óveðrið, en
símakerfið var komið í lag aftur í
gær. Útköll slökkviliðs og sjúkrabíla
í Kaupmannahöfn voru þúsund með-
an óveðrið stóð yfir.
Allar stærri brýr landsins lokuð-
ust. Lestarferðir féllu niður síðdegis
á föstudag, eru víða enn ekki komnar
í lag aftur pg verða vart fyrr en síðar
í vikunni. í Svíþjóð var sama upp á
teningnum, en Svíar höfðu fyrr í vik-
unni orðið fyrir óveðri og áttu von á
því þriðja í gær. Þrír hafa látist í Sví-
þjóð vegna veðurs.
Um hundrað þúsund dönsk heimili
voru um helgina rafmagnslaus og
þar með einnig án kyndingar. Raf-
magnsveiturnar vinna af kappi, en
ljóst er að hinir óheppnustu verða án
rafmagns fram í næstu viku. Þeir
rafmagnslausu sitja þá heima í um
sextán stiga hita. Peysur og teppi
duga lítt til að halda kuldanum frá
við þessar aðstæður, en þeir, sem
hafa arinn geta hrósað happi. Um
125 þúsund sænsk heimili voru án
rafmagns, þar af um 65 þúsund á
Skáni.
Samkvæmt fréttum frá alþjóðleg-
um fréttastofum létust níu manns,
auk þeirra níu, sem létust í Dan-
mörku og Svíþjóð. Þrír létust bæði í
Bretlandi og Póllandi, tveir í Þýska-
landi og einn í Kaliningrad. Auk þess
var sex sjómanna saknað við strend-
ur Lettlands. Algengasta dánaror-
sökin var að tré féllu á fólk.
Tryggingar bæta tjón
Tjónið var af öllu tagi og á öllum
tegundum mannvirkja, bæði opin-
berum mannvirkjum og einkahíbýl-
Uppgjörið eftir felli-
byl aldarinnar
Samkeppnisráð vill að ríkisstjórn
endurskoði eignarhald ríkisfyrirtækja
í samkeppnisrekstri
Óheppilegt að sá
sem setur leik-
reglur stýri fyrir-
tæki í samkeppni
SAMKEPPNISRÁÐ telur al-
mennt óheppilegt að fyrir-
tæki, sem keppir á markaði
lúti yfirstjórn sama aðila og
setur þær stjórnvaldsreglur sem öll
fyrirtæki á markaðnum verða að
hlíta. Ráðið beinir því til ríkisstjórn-
arinnar að taka fyrirkomulag á
eignarhaldi ríkisins á fyrirtækjum í
samkeppnisrekstri til endurskoðun-
ar.
Þetta kemur fram í áliti, sem
samkeppnisráð hefur gefið vegna
kæru frá Verslunarráði Islands,
sem sendi Samkeppnisstofnun er-
indi í nóvember 1997 og óskaði álits
á því hvort það gæti torveldað sam-
keppni og gert aðgang nýrra aðila
inn á markað erfiðari en ella að ráð-
herra fari bæði með eignarráð í
samkeppnisfyrirtækjum og fram-
kvæmdavald á viðkomandi sviði.
Gífurlegt
samkeppnisforskot
I erindinu sagði m.a. að það gæti
veitt gífurlegt samkeppnisforskot að
hafa undir höndum upplýsingar um
að stjórnvaldsreglur af tilteknu tagi
séu í undirbúningi. • Ákvæði
stjórnsýslulaga taki ekki til setning-
ar reglugerða og verndi því ekki
keppinauta hins opinbera að því
leyti. Jafnframt samræmist þessi
aðstaða illa anda þeirra hæfisreglna
sem stjórnsýslunni beri almennt að
fylgja. Ekki sé nauðsynlegt að fag-
ráðherra fari með eignarráð í sam-
keppnisfyrirtækjum enda sé al-
menna reglan sú að
fjármálaráðherra eigi að fara með
hlut ríkisins í fyrirtækjum þess.
Fjárhagslegur aðskilnaður
nær ekki að jafna muninn
Eftir að hafa aflað upplýsinga og
sjónarmiða allra ráðuneyta í málinu
gaf samkeppnisráð álit sitt á erind-
inu fyrir helgi. í álitinu segir m.a.
að fjárhagslegur aðskilnaður í
rekstri opinberra fyrirtækja nái
ekki að jafna fullkomlega þann mun
sem er á aðstöðu opinbers fyrirtæk-
is og einkafyrirtækis til samkeppni
á markaði. „Kemur þar fyrst og
fremst til sú staða sem til umfjöll-
unar er í þessu máli, þ.e. að tiltek-
inn ráðherra hafi bæði með höndum
æðstu yfirstjórn fyrirtækis og um
leið það hlutverk að setja almennar
leikreglur fyrir fyrirtæki á mark-
aðnum,“ segir í álitinu.
Þá segir að í reglugerð frá 1969
um Stjórnarráð íslands sé gert ráð
f yrir þeirri meginreglu að fjármál-
aráðherra fari með eignir ríkisins
en gert ráð fyrir að slíkt geti verið
lagt til annars ráðuneytis. Þróun
undanfarinna ára hafi verið sú að
fela fagráðherra eignarráð í ríkis-
fyrirtækjum, a.m.k. þegar um fyrir-
tæki er að ræða sem tekið hafa við
hlutverki ríkisstofnana.
Almennt óheppilegt í
samkeppnislegu tilliti
Síðan segir: „Almennt séð verður
að telja óheppilegt í samkeppnislegu
tilliti að eitt fyrirtæki, sem keppir á
markaði, lúti yfirstjórn sama aðila
og setur þær stjórnvaldsreglur sem
öll fyrirtæki á markaðnum verða að
hlíta. Að mati samkeppnisráðs er
ljóst að hugsanlegir hagsmuna-
árekstrar geta leitt til tortryggni
keppinauta í garð hins opinbera fyr-
irtækis og efasemda um að aðstaða
fyrirtækjanna gagnvart valdhöfum
sé jöfn.“
Síðan segir að nýlegt dæmi um
tortryggni af þessu tagi sé af fjar-
skiptamarkaðnum, þar sem keppi-
nautur Landssíma íslands hf. hafi
gagnrýnt tengsl viðkomandi fagráð-
uneytis og fyrirtækisins. „Sam-
keppnisráð telur að tengsl milli ráð-
herra og ráðuneytis hans annars
vegar og fyrirtækis í umsjá hans
hins vegar geti almennt skapað tor-
tryggni keppinauta um jafna stöðu
þeirra. Á það er bent að slík tor-
tryggni ein og sér er til þess fallin
að hamla virkri samkeppni.
I tengslum við fjarskiptamarkað-
inn sérstaklega telur samkeppnisráð
ástæðu til að benda á að í raun eF
álitamál hvort sú staða, að sami ráð-
herra fari annars vegar með eignar-
hald ríkisins í fjarskiptafyrirtæki
þess og hins vegar með almennt
reglugerðar- og stjórnsýsluvald á
markaðnum sé samrýmanlegt þeim
kröfum sem gerðar eru til stjórn-
valda á grundvelli EES-samningsins
og afleidds réttar af honum“ segir í
álitinu, þar sem þessu sjónarmiði til
stuðnings eru reifuð gögn úr norsku
máli varðandi fjarskiptafyrirtækið
Telenor. *
Tvær leiðir
Þá segir að ríkisstjórnin hafi lýst
því yfir að við tilteknar aðstæður
beri að framkvæma stjórnunarlegan
aðskilnað í rekstri ríkisstofnana sem
að hluta reka starfsemi í samkeppni
við einkaaðila. Sams konar sjónar-
mið eigi við þegar um ríkisfyrirtæki
sé að tefla sem alfarið keppir á sam-
keppnismarkaði. Tvær leiðir eru
nefndar sem koma til greina í því
skyni; annars vegar að koma eign-
arráðum yfir fyrirtækjum hins opin-
bera fyrir hjá öðrum ráðherra en
þeim sem fer með almennt reglu-
gerðarvald á viðkomandi sviði. Hins
vegar að stofna sérstakt eignar-
haldsfélag sem haldi utan um hags-
muni ríkisins í hlutafélögum sem
það á að öllu leyti eða að hluta. „Að
mati samkeppnisráðs er engan veg-
inn útilokað að koma eignarráðum
ríkisins yfir einstökum fyrirtækjum
þess fyrir hjá öðrum aðila en fagr-
áðuneyti án þess að sú ráðstöfun
stríði gegn hagsmunum viðkomandi
fyi'irtækja. Þau skil sem þannig
yrðu gerð á milli reglugerðarvalds-
ins og stjórnar ríkisfyrirtækja
myndu án efa verða til að efla trú
aðila á markaði á möguleikum sín-
um í samkeppni við opinber fyrir-
tæki og koma að miklu leyti í veg
fyrir þá augljósu hættu sem er á
hagsmunaárekstrum milli þeirra
illsamrýmanlegu hlutverka sem að'
framan hafa verið nefnd," segir í
álitinu þar sem því er beint til ríkis-
stjórnarinnar að hún láti kanna
möguleika þess að taka fyrirkomu-
lag á eignarhaldi ríkisins á fyrir-
tækjum í samkeppnisrekstri til end-
urskoðunar.
Hraða sölu
Landssímans
Guðjón Rúnarsson, lögfræðingur
Verslunarráðs Islands, sagði í sam-
tali við Morgunblaðið að Verslunar-
ráðið fagnaði mjög þessu áliti. Hann,
sagði að málefni Landssímans og
samkeppnisstaða keppinauta hans
hefði haft mest um það að segja að
erindið var sent samkeppnisráði.
„Verlunarráð er þeirrar skoðunar
að þetta álit sýni að það sé ekki
seinna vænna að hraða sölu og fullri
einkavæðingu á Landssímanum; það
sé eðlilegasta og skynsamlegastS
lausnin í stöðunni," sagði Guðjón.