Morgunblaðið - 17.02.2000, Qupperneq 25

MORGUNBLAÐIÐ
FIMMTUDAGUR 17. FEBRÚAR 2000 25
ERLENT
Kosið um
grundvöll sam-
félagsins í Iran
Magnús Þ. Bernharðsson er kennari í Mið-
Austurlandafræðum við Hofstra-háskóla í
Bandaríkjunum. Hann var nýlega staddur
hér á landi og hélt þá fyrirlestur um stjórn-
mál í Iran. Óli Jón Júnsson átti við þetta
tækifæri stutt spjall við Magnús.
Morgunblaðið/Ásdís
Magnús Þorkell Bernharðsson
Á MORGUN eru þingkosningar í
fjölmennasta ríki Mið-Austurlanda,
Iran. Úrslit kosninganna era talin
geta haft mikil áhrif á framtíð lands-
ins, hvort þar muni verða þróun í átt
til aukins frjálsræðis eða þjóðin búa
áfram við íslamskt guðveldi og ein-
angran frá umheiminum. Síðan bylt-
ing heittrúarmanna var gerð í íran
árið 1979 hefur þeim öflum sem vilja
breytingar vaxið fiskur um hrygg og
kom það ekki síst fram í sigri Sayed
Muhammad Khatami í forsetakosn-
ingum árið 1997. Sterkar líkur eru á
því að umbótaöflin vinni frekari sigur
í kosningunum á morgun.
Þetta er meðal þess sem fram kom
í erindi um stjómmál í Iran sem ung-
ur íslenskur fræðimaður flutti í vik-
unni á vegum Félags stjómmála-
fræðinga. Magnús Þorkell
Bernharðsson hefur um alllangt
skeið unnið að rannsóknum á sögu og
menningu Mið-Austurlanda. Hann
hefur meistaragráðu í Miðaustur-
landafræðum frá Yale-háskóla í
Bandaríkjunum og einnig próf í arab-
ísku frá háskóla í Damaskus, höfuð-
borg Sýrlands.
Nýlega lauk Magnús doktorsprófi
frá Yale í sögu Mið-Austurlanda.
Doktorsritgerð Magnúsar fjallar um
hvernig ráðamenn í Irak hafa notað
sögu og fomminjar landsins í þágu
pólitískra markmiða, bæði til að
skapa þjóðemisvitund meðal íbúanna
og til að réttlæta völd sín.
Magnús er nú kennari við sagn-
fræðideild Hofstra-háskóla í New
York og hefur verið valinn úr hópi
umsækjenda til að hafa umsjón með
námsbraut í Mið-Austurlandafræð-
um sem ákveðið hefur verið að bjóða
við skólann. Hann segir að námið
verði þverfaglegt og að nemendur fái
nokkurt svigrúm til að velja saman
námskeið eftir óskum og áhuga.
Hann segir einnig að til standi að
efna til alþjóðlegrar ráðstefnu við
skólann í tilefni af því að námsbrautin
hefurverið settupp. Ráðstefnan mun
fjalla um tengsl Bandaríkjanna og
Mið-Austurlanda og verður haldin að
ári.
Vilji til breytinga
Um hvaðer kosiðíIran?
„Þrátt fyrir að efnahagsástand sé
mjög bágborið í landinu, kemst það
varla að í kosningabaráttunni nema
með óbeinum hætti. Spumingin um
eðli og framtíð samfélagsins yfir-
gnæfir allt annað, þ.e.a.s. hvort og þá
hvemig eigi að hleypa vestrænum
áhrifum að í landinu. I Iran er mikið
atvinnuleysi og jafnt skortur á nauð-
synjum og fjármagni til uppbygging-
ai'. Kosningamar snúast hins vegar
um það hvort halda eigi áfram með
umbætur í átt til aukins frjálsræðis
eða ekki. Spumingin um aukið frjáls-
ræði er jafnframt spuming um hvort
Iran eigi að stefna að því að verða
fullgildur þátttakandi í samfélagi
þjóðanna. Sigur Khatamis í forseta-
kosningunum 1997 sýndi að ríkur vilji
er meðal margra kjósenda til að
koma á raunverulegum breytingum í
landinu."
Hvert er __ hlutverk þingsins í
stjómskipun Irans?
„Vald þingsins er takmarkað og
ákvarðanir þess eru háðar samþykki
æðsta ráðsins sem sér til þess að lög
séu ætíð i anda íslam. í raun má segja
að þingið hafi ráðgjafarhlutverki að
gegna gagnvart æðsta ráðinu. Þann-
ig yrðu til dæmis hugsanlegar
ákvarðanir þingsins um aukið frjáls-
ræði og opnun að hljóta náð fyrir
augum æðsta ráðsins.“
Hver er staða kvenna í stjómmál-
um Irans?
„Konur era meira áberandi í
stjómmálum Irans en nágrannaríkj-
anna. Það era nokkur hundruð konur
á framboðslistum til þings fyrir þess-
ar kosningar og nú era konur á bilinu
10-15% af alls 290 þingmönnum
landsins. En konur era hvergi í for-
ystuhlutverki í stjómmálum í Iran,
það er ekki nein Margaret Tatcher
eða Indira Gandhi á listunum."
Er einhver leið að spá íyrir um úr-
slit kosninganna?
„Eg held að úrslitin verði í svipuð-
um anda og forsetakosningamar
1997 , þ.e. að umbótasinnar komi til
með að vinna stórsigur. Það kæmi
mér mjög á óvart ef svo yrði ekki.“
Hvaða áhrif hefði sigur umbótaafl-
anna?
„Ég held að ef umbótaöflin styrkj-
ast á þinginu verði Khatami forseti,
sem hingað til hefur viljað vera
varkár og fara hægt í sakirnar,
óragari við að beita sér af meiri krafti
fyrir raunveralegum breytingum.
Hugsanlega hefði slíkt í för með sér
að leitast yrði við að bæta samskiptin
við Vesturlönd, einkum á menningar-
sviðinu, og að opnað yrði fyrir er-
lendar fjárfestingar í landinu. Þetta
er þó ekkert sem mun gerast alveg á
næstunni en vonandi geta breyting-
amar hafist á næstu 5-10 áram.
Það má reyndar ekki vanmeta völd
og áhrif íhaldsaflanna. Æðstaráðið,
undir forystu Ali Khameini, tók t.d.
700 manns sem ekki vora ráðinu
þóknanlegir út af framboðslistum til
þings. Allir þeir sem munu ná kjöri
hafa því í ákveðnum skilningi einnig
verið valdir af æðsta ráðinu.“
Friður ólfklegur í bráð
Hverjar em líkurnar á því að takist
að semja um frið í löndunum íyrir
botni Miðjarðarhafs á næstunni?
„Það er að mínu mati hálfgerð
blekking og misskilningur að verið sé
að vinna að friði í Mið-Austurlöndum.
Þeir samningar sem liggja fyrir og
þær ráðstafanir sem gripið hefur ver-
ið til eru ekki til þess fallnar að auka
líkur á varanlegum friði. Ég hef raun-
ar stundum á tilfinningunni að við-
ræðumar sem nú standa yfir séu til
þess að koma til móts við óskir Vest-
urlanda, fremur en að þátttakendur-
nir hafi einsett sér að stefna að friði.
Það er, held ég, ekki raunhæft að
reikna með friði fyrr en Assad Sýr-
landsforseti hefur farið frá. Einnig
tel ég að viðhorf til stjórnmála í Isra-
el þurfi að breytast veralega til að
friður geti orðið. Það þjónar hags-
munum mjög margra að styijaldar-
ástandi sé viðhaldið og margir byggja
sitt pólitíska líf bókstaflega á því.
Stjómarhættir Assads miðast við að
stríð ríki við ísrael og þar hafa
stjómmál einnig nærst á þessum
átökum.
Hinu má þó ekki gleyma að staða
mála hefur breyst nokkuð til hins
betra á síðustu áram. Til dæmis er nú
ekki lengur spurt hvort hvenær
Palestínumenn fái að stofna sjálf-
stætt ríki.“