Morgunblaðið - 22.06.2003, Blaðsíða 24

LISTIR
24 SUNNUDAGUR 22. JÚNÍ 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Í
SÍÐASTA mánuði kom út ljós-
myndabókin Joy Division: Love Will
Tear Us Apart: Photographs eftir
Kevin Cummins, þar sem stuttum
ferli Joy Division, þessarar áhrifa-
miklu síðpönksveitar er fylgt eftir.
Double A Films er aukinheldur að
fjármagna myndina Transmission um þessar
mundir en hún er byggð á ævi söngvara sveit-
arinnar, Ian Curtis, en hann framdi sjálfsmorð
23 ára að aldri. Myndin byggist á bókinni
Touching From a Distance (’95) sem ekkja
Curtis, Deborah, hefur skrifað. Sveitin lék þá
nokkuð stóra rullu í
myndinni 24 Hour Party
People, sem frumsýnd var
í fyrra en þar er ríkt tón-
listarlíf Manchester-
borgar í forgrunni. Ein af
frambærilegustu ný-
rokksveitum dagsins í dag, Interpol, sækir
hljóm sinn og fatasmekk til Joy Division, svo
nálægt fer hún að nær er að tala um eftirherm-
ur en að áhrif séu sótt.
Undanfarandi dæmi eru kannski þau
gleggstu um hvernig skuggi Joy Division slútir
enn yfir; hvort sem um tónlist, tísku eða aðra
miðla er að ræða. Áhrifanna hefur reyndar
gætt allt síðan sveitin leystist upp sjálfvirkt við
fráfall söngvarans Ian Curtis, í maímánuði
1980.
Sveitin starfaði í um þrjú ár og gaf út tvær
breiðskífur, Unknown Pleasures (’79) og Closer
(’80). Ólöglegar hljómplötur/geisladiskar með
tónleikum, prufuupptökum og slíku eru hins
vegar um tvö hundruð talsins. Opinberar safn-,
hljómleika-, og heiðrunarplötur skipta þá tug-
um. Joy Divisison höfðu á sínum stutta líftíma
allt með sér til að verða sígild fyrirbæri í rokk-
heiminum – og að mörgu leyti goðsagnakennt.
Sveitin er hiklaust ein sú sérstæðasta sempönkbylgjan gat af sér og rokksögulegaer hún algerlega einstök. Margir þættirspila þar inn í og hjálpast að við atarna.
Hjálpuðust að við að búa Joy Division heillega,
dularfulla og stílhreina ímynd sem er jafn-
heillandi í dag og hún var fyrir tæpum ald-
arfjórðungi.
Tónlistin var þannig framþróað pönkrokk;
naumhyggjulegt, dramatískt, myrkt, ægifallegt
og skuggalegt – ólík öllu öðru sem áður hafði
heyrst. Stephen Morris lék á trommurnar eins
og vélmenni, taktfast, einfalt – líkt og um hrynj-
anda í vinnuvélum væri að ræða. Gítarleikur
Bernard Albrecht (síðar Sumner) ískrandi,
stingandi og hrár á meðan Peter Hook bassa-
leikari leggur til melódíuna með því að renna
sér upp og niður hærri strengi bassans. Lykl-
aðir og myrkir textar Ian Curtis voru svo
punkturinn yfir i-ið. Fleira kom þá til, líkt og
listrænt innlegg Peter Saville sem hannaði öll
umslög sveitarinnar, hljóðheimur upp-
tökustjórans Martins Hannetts og útgáfufyr-
irtæki hins skrautlega Tonys Wilsons, Factory.
Allt virðist fylgjast að, t.d. segja lagatitlarnir
sína kaldranalegu sögu: „Isolation“, „The
Eternal“, „Autosuggestion“, „Atmosphere“,
„Shadowplay“, „Ice Age“, „Day of the Lords“,
„Disorder“, „Incubation“, „Passover“ og „Int-
erzone“ svo fáeinir séu nefndir.
Samanlagt skóp þetta undarlega hrífandi
áru; stílhreina, myrka og kalda – en umfram
allt hrífandi.
Tímaleysi umlykur sígildar listafurðiren Joy Divison var sannanlegar afurðaðstæðna og umhverfis. Allir ólu þeirfélagar manninn í niðurníddum út-
hverfum Manchester-borgar og tónlistin ein-
hvers konar blanda af nútíma stórborgarblús
og þeim æsileika og haftaleysi sem pönkið veitti
ungmennum þess tíma. Þess fyrir utan var Joy
Division fyrsta sveitin, sprottin úr ranni pönks,
sem lagði sig efti andrúmi og stemningssköpun,
fremur en ástríðufullri reiði.
Fyrsta platan, Unknown Pleasures, telst
einn sterkasti frumburður rokksveitar frá upp-
hafi (ef frá er talin Murmur REM og fyrsta
skífa Velvet Underground) og á seinni skífunni,
Closer, er tekið stórt skref fram á við og árang-
urinn bættur frá því sem var – þótt ótrúlegt
megi virðast. Allt virtist vera hægt hjá þeim fé-
lögum á þessum tíma eins og heyrist í „Atrocity
Exhibition“, „Twenty Four Hours“, „A Means
to an End“ og hinu óviðjafnanlega „Heart And
Soul“. Þróunin var geysihröð og lög komu einn-
ig út á smáskífum og á safnplötum, lög sem
hæglega hefðu verið burðarlög á plötum ann-
arra sveita.
Líkt og með The Beatles og The Smiths –
aðrar jafnsígildar sveitir – er líkt og Joy Divis-
ion hafi ekki getað klúðrað lagi.
En andi Joy Division mun þó alltaf liggjafyrst og fremst hjá söngvaranum IanCurtis. Á sviði var hann í senn – inn ísig og á útopnu og á margan hátt hrein
ráðgáta. Textar hans virðast um margt tormelt-
ir er að er gáð en samt …maðurinn var síst ein-
hver bókabéus þó að hann hrifist af höfundum
eins og J.G. Ballard og William Burroughs.
Eins og oft vill verða voru mennirnir sem stóðu
á bak við sveitina bara „gaurar“ en hljómsveitin
og allt sem henni fylgdi lyfti þeim á „æðra“ plan
– a.m.k. hvað okkur „hin“ varðar – eins og oft
vill verða með rokk- og poppstjörnur.
Til að gefa innsýn í hugarheim Curtis er ein-
faldast að birta textabrot.
Úr „Dead Souls“:
„Someone take these dreams away/that point
me to another day […] figures from the past
stand tall […] mocking figures ring the halls
[…] They keep calling me.“
Úr „Twenty Four Hours“:
„Just for one moment/Thought I’d found my
way/Destiny unfolded/I watched it slip away
[…] Just for one moment/I heard somebody
call/Looked beyond the day in hand/there’s not-
hing there at all.“
Úr „Insight“:
„Guess your dreams always end/They don’t
rise up just descend/But I don’t care any more/
I’ve lost the will to want more/I’m not afraid not
at all […] But I remember when we were
young.“
Úr „Decades“:
„We knocked on the doors of Hell’s darker
chamber/Pushed to the limit, we dragged our-
selves in […] The sorrows we suffered and nev-
er were free […] Weary inside, now our heart’s
lost forever.“
Eins og sjá má eru textar Ian Curtis afarmyrkir og þunglyndislegir. En þó aldr-ei tilgerðarlegir. Það er einhver óneit-anleg reisn yfir þeim og „svalleiki“. Þar
liggur styrkurinn – og um leið styrkur Joy
Division. Textarnir eru „töff“ um leið og þeir
falla eins og flís við rass að lagasmíðunum.
„Decades“ er lokalagið á Closer, jarðarfar-
arstemma sem hefði aldrei getað orðið annað
en lokalag. En textabrotið úr „Insight“, sem
tekið er af Unknown Pleasures, hvað er það
annað en bréf að handan? Eins og sjá má bjóða
textar Curtis upp á endalausar vangaveltur í
þessar áttir. Þær hefðu kannski – og líklega
ekki – orðið eins algengar hefði hann ekki svipt
sig lífi. En þesslags drama gefur alltaf slíku
undir fótinn, eitthvað sem Kurt Cobain og Jeff
Buckley hafa báðir fengið að reyna, að sér
gengnum (síðasta línan í „Dream Brother“ síð-
asta laginu á fyrstu og einu breiðskífu Buckley,
Grace, er svo: „Asleep in the sand with the
ocean washing over …“. Buckley drukknaði í
Mississippi í maí, 1997).
Sjálfsmorð, drungalegar melódíur og mynd
af grafhvelfingum (sem prýddi umslag Closer).
Joy Division gældu og dufluðu við myrkrið, ljót-
leikann og sorgina af þokka, listfengi og fag-
mannleik. Auk þess að rokka býsna vel líka.
Sjarmi þeirra og arfleifð virðist endalaus upp-
spretta þeirra sem vilja fara lengra með list
sína, kafa dýpra – finna sína leið.
Lifandi dauðar sálir
Joy Division, Stockport, 1979.
AF LISTUM
Eftir Arnar Eggert
Thoroddsen
arnart@mbl.is
LÍFSANDI, er heitið á ljósmyndasýningu Katrínar
Elvarsdóttur sem nú stendur yfir á Mokka. Þetta
eru tólf nýjar myndir, seinni hluti myndarað-
arinnar, en fyrri hluti Lífsanda var á sýningunni
Ljóshraða í Ljósmyndasafni Reykjavíkur í vetur. Í
Lífsanda kannar Katrín mörk þess lifandi og líf-
lausa. „Þetta eru allt hlutir sem ég sé á hverjum
degi. Ég tek þá úr samhengi með því að sýna ekki
allt – ég breyti umhverfinu með því að velja inn á
filmuna það sem ég vil sýna. Ég vel smáatriði úr því
sem ég sé, og bý þannig til heim sem verður til í
huganum á mér og huga þess sem horfir á mynd-
ina.“ Viðfangsefni Katrínar eru allt gínur og dúkk-
ur og hún stillir þeim ekki upp fyrir myndavélina.
„Myndirnar eru teknar í New York, í búðargluggum
og verslunum hingað og þangað um borgina. Flestir
sem hafa séð sýninguna halda að þetta sé fólk, – og
jafnvel þótt ég segi að svo sé ekki, bendir það á
aðra mynd og segir: en þessi er lifandi! Ég hélt að
þetta væri augljóst, því sums staðar sjást sam-
skeytin á gínunum.“
Katrín segir að myndirnar á Mokka séu flestar í
erótískari kantinum, og að kannski finnist fólki þær
þess vegna vera af lifandi verum eins og fólk sér í
bókum og blöðum. „Fyrri hluti seríunnar var
draumkenndari og rómantískari og gínurnar sumar
í fötum. Þá virtist fólk átta sig betur á því að þetta
væru ekki manneskjur. En nöktu gínurnar eru svo
ýktar. Vinkona mín sagði að sýningin ætti að heita
No Cellulite (Engin appelsínuhúð), af því að þær eru
með svo fullkomna líkama. Þá erótísku atburðarás
sem liggur að baki hverri mynd er einungis að finna
í huga þess sem á horfir. Það er því ímyndunarafl
áhorfandans sem gefur myndunum líf.“
Katrín Elvarsdóttir útskrifaðist með BFA-próf í
ljósmyndun frá Art Institute of Boston árið 1993.
Hún hefur tekið þátt í fjölda samsýninga og haldið
12 einkasýningar. Erlendis hefur Katrín m.a. sýnt í
Soho Photo Gallery, Krappy Kamera, New York
(2003); Moscow House of Photography, Seasons of
Icelandic Photography, Moskvu (2002); Korean Cult-
ural Center, Cultural Narratives, Los Angeles
(2003). Meðal sýninga á Íslandi eru: Mórar í Lista-
safni Akureyrar (2002); Reykjavík Samtímans í
Ljósmyndasafni Reykjavíkur (2001). Verk Katrínar
má einnig sjá um þessar mundir á sýningunni Ís-
lensk samtímaljósmyndun á Kjarvalsstöðum og á
sýningunni Haunted í Gallery Korea, á Manhattan í
New York.
Katrín Elvarsdóttir: Án titils. Úr myndröðinni Lífsandi
sem sýnd er á Mokka um þessar mundir.
En þessi
er lifandi!
Með þjóðskáldum
við þjóðveginn
nefnist ferða-
handbók eftir Jón
R. Hjálmarsson.
Farið er eftir hring-
veginum og 42
fæðingarstaðir
stórskálda heim-
sóttir. Ævi þeirra
er rifjuð upp og fléttað inn í frásögn-
ina ljóðum sem sum hver eru orðin
órjúfanlegur hluti af þjóðarvitundinni.
Samhliða þessu fjallar höfundur um
ýmislegt merkilegt sem mætir ferða-
manninum.
Skáldskapurinn er af ýmsum toga
enda skáldin ólík og frá ýmsum tím-
um, allt frá sautjándu öld til þeirrar
tuttugustu. Ljóðin eiga það hins vegar
sameiginlegt að vera meðal þess
besta sem ritað hefur verið á íslenska
tungu.
Útgefandi er Almenna bókafélagið.
Bókin er 229 bls, prentuð í prent-
smiðjunni Odda. Björg Vilhjálmsdóttir
hannaði bókarkápu. Verð: 2.990 kr.
Handbók
Óræðar nætur
hefur að geyma
smásagnasafn í
léttum dúr eftir
Maríu Rún Karls-
dóttur, en það er
höfundarnafn
Marjöttu Ísberg. Í
bókinni koma
fram bæði þjóð-
kunnar persónur og minna þekktar.
Þetta er önnur bók Marjöttu á ís-
lensku, en í fyrra kom út bókin Ljóð-
elskur maður borinn til grafar. Mar-
jatta segist hafa valið að nota
sérstakt höfundarnafn í skáldskap
sínum, bæði til að undirstrika að sög-
urnar eru frumsamdar á íslensku, því
að móðurmál hennar er finnska, en
einnig vegna þess að undir eigin nafni
hefur hún fjallað um lesblindu, sem er
sérsvið hennar. Marjatta hefur starf-
að sem kennari og sjálfstætt starf-
andi blaðamaður um árabil og skrifað
bæði í finnsk og íslensk blöð, m.a. í
Helsingin Sanomat, sem er stærsta
dagblað Finna. Útgefandi er Bókaút-
gáfan Vöttur. Bókin er 128 bls. í litlu
broti. Verð: 1.790 kr.
Smásögur
Ljósmyndin sem
fjárfesting nefnist
rit nr. 5 í fyr-
irlestraröð Ljós-
myndasafns
Reykjavíkur. Höf-
undur er Hasse
Persson, sýning-
arstjóri Hassel-
blad Center í Sví-
þjóð. Hann er í dag fremsti
sérfræðingur um þetta efni á Norð-
urlöndunum og hefur skipulagt nokk-
ur umfangsmikil ljósmyndauppboð í
Svíþjóð. Í ritinu fjallar hann m.a. um
Alfred Stieglitz, brautryðjanda í
bandarískri ljósmyndalist og söfnun
ljósmynda, Lee Witkin ofl. ásamt því
sem hann svarar ýmsum spurningum
um ljósmyndun.
Ritið fæst í Ljósmyndasafni Reykja-
víkur. Verð: 500 kr.
Ljósmyndir