Morgunblaðið - 07.02.2004, Side 41

Morgunblaðið - 07.02.2004, Side 41
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 7. FEBRÚAR 2004 41 F járhagsstaða Háskóla Íslands og samkeppn- isstaða skólastofnana á háskólastigi hefur ver- ið til umræðu að und- anförnu og sýnist sitt hverjum eins og gengur. Eðlilegt er að stjórnvöld velti því fyrir sér í hvað aukin fjár- framlög til háskólanna fara og eðli- legt er að stúdentar láti sér annt um gæði þess náms sem þeir stunda. Slík umræða er alls ekki séríslensk og nægir að minnast harðvítugrar umræðu í Bretlandi síðustu vikur og mánuði í því sam- bandi, þar sem nýlega var sam- þykkt með naumindum að heimila enskum háskólum að innheimta allt að þrjú þúsund pund á ári í skóla- gjöld. Lögin um skólagjöld í breskum háskólum koma í kjölfar harðvít- ugra átaka þar í landi og stöðu rík- isháskólanna í samkeppninni við einkaskólana og blandast hug- myndafræðilegum átökum um jafn- rétti til náms. Þau fela í sér að há- skólar fá heimild til að innheimta að tveimur árum liðnum allt að 3.000 pund á ári í skólagjöld frá hverjum nemenda. Eru gjöldin breytileg eft- ir skólum og námskeiðum. Endur- greiðsla lánanna hefst þremur árum eftir að námi lýkur og fyrnist lánið á 25 árum hafi það ekki verið greitt upp. Kerfið felur í sér öfluga tekju- tengingu og er endurgreiðslan háð tekjum, þannig að ekkert er greitt af láninu séu tekjur að námi loknu lægri en 15.000 pund á ári. Þá eru í kerfinu veittir ýmsir styrkir til nemenda meðan á námi stendur eft- ir tekjum foreldra, og geta nem- endur frá mjög tekjulágum heim- ilum fengið slíka styrki sem nema allt að fjárhæð skólagjaldanna. Á sama hátt falla niður núverandi gjöld sem nemendur þurfa að greiða áður en háskólanám hefst. Er talið að meðalnámsmaður muni sitja uppi með skuldir að námi loknu sem nema um 20.000 pund- um. Upptaka skólagjaldanna er fyrst og fremst til komin vegna þess að opinberir háskólar landsins eru í mikilli fjárþröng og telja sig ekki geta haldið áfram að bjóða upp á nám í hæsta gæðaflokki nema til komi auknar tekjur. Í þessu sam- bandi skal tekið fram að talið er að fjárþörf enskra háskóla sé um 10 milljarðar punda, en tekjurnar sem hljótast af upptöku skólagjaldanna nema einungis um 1 milljarði punda. Hver er staðan hér á landi? Í umræðum utan dagskrár á Al- þingi sl. fimmtudag sakaði stjórn- arandstaðan ríkisstjórnarmeirihlut- ann um að halda Háskóla Íslands í fjársvelti. Þetta er gömul umræða og ákaflega þreytt sem vitanlega á sér enga stoð í raunveruleikanum. Framlög til kennslu og rannsókna í Háskóla Íslands hafa aukist um 34% á síðustu fjórum árum, eða úr ríflega 3,1 milljarði króna í tæplega 4,2 milljarð. Á sama tíma hafa út- gjöld til allra skóla á háskólastigi sömuleiðis vaxið hröðum skrefum, eða úr 5 milljörðum árið 2000 í 7,6 milljarða í ár, eða því sem næst um 50%. Nemendum á háskólastigi fjölgar, menntunarstig þjóðarinnar er að aukast. Menntamálaráðherra benti á í umræðunni að umræða um þessi mál þyrfti að vera opinská og for- dómalaus. Ekki ætti að útiloka neina leið fyrirfram, en heldur ekki að gefa sér að ein leið væri betra en önnur. Dagný Jónsdóttir, vara- formaður menntamálanefndar, undirstrikaði mikilvægi jafnréttis til náms og hversu mjög okkur hefði þokað áfram á síðustu árum. Áréttaði hún sérstaklega stefnu Framsóknarflokksins og rík- isstjórnarinnar þegar kæmi að skólagjöldum. Stefnumörkun í slíkum grund- vallarmálum verður að fara fram á vettvangi stjórnmálanna og fjöl- margir þurfa að koma að slíkri vinnu. Ráðist stjórnvöld í um- deildar breytingar á samfélags- þjónustunni án vandlegrar um- ræðu og lýðræðislegra stjórnarhátta er hættan sú að eitthvað bresti. Sú varð raunin í Bretlandi þar sem vandi rík- isstjórnar Tonys Blairs fólst fyrst og fremst í því að fyrir síðustu þingkosningar árið 2001 var slag- orð Verkamannaflokksins mennt- un, menntun, menntun eða „education, education, education“ og skýrt var tekið fram í stefnuskrá flokksins að ekki yrðu tekin upp skóla- gjöld á kjörtímabilinu. Breytta stefnu flokksins skýrir Blair með því að skólagjöldin verði ekki tek- in upp fyrr en að loknu kjörtímabili ríkisstjórn- arinnar árið 2006 og þá hafi gjörbreytt samkeppn- isstaða enskra háskóla gagnvart erlendum háskólum knúið á um breytingar nú. Skýr stefnumörkun Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, sem nú er við völd á Íslandi, gerði með sér stjórnarsáttmála eftir alþing- iskosningarnar sl. vor og þar seg- ir m.a. um menntamál að mark- mið hennar séu „að tryggja öllum jöfn tækifæri til náms án tillits til búsetu og efnahags.“ Í stefnuskrá Framsóknarflokksins fyrir kosn- ingarnar sagði jafnframt að menntun eigi að vera fyrir alla, óháð efnahag, búsetu og stöðu. Þar er jafnframt sérstaklega tek- ið fram að engin skólagjöld verði í grunnskólum, framhaldsskólum eða ríkisreknum háskólum. Afstaða Framsóknarflokksins í þessum málum liggur því fyrir í öllum grundvallaratriðum. Hins vegar er engin afstaða eilíf, held- ur þarfnast hún sífelldrar endur- skoðunar. Einmitt af þeim sökum samþykkti miðstjórn Framsókn- arflokksins skömmu fyrir áramót tillögu formanns flokksins um að skipa nefnd sem hafi það mark- mið að endurskoða stefnu Fram- sóknarflokksins í menntamálum, allt frá fyrsta skólastigi til þess síðasta, og skila tillögum sínum og lokaskýrslu til nánari umræðu í miðstjórn flokksins. Umrædd nefnd er að störfum þessa dagana og hefur kallað til sín sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum skóla- samfélagsins og óskað eftir gögn- um og upplýsingum um stöðu mála og þá stefnumótun sem unn- in hefur verið í þessum mikilvæga málaflokki. Hér á landi hefur ríkisstjórnin stórhækkað framlög til há- skólastigsins á undanförnum ár- um. Engu að síður er auðvelt að færa rök fyrir því að frekari fjár- muna sé þörf. Við erum þjóð sem þarf á mannauði að halda í sam- keppni við aðrar þjóðir; menntun okkar er undirstaða þess að við náum að standa stærri þjóðum á sporði. Áframhaldandi umræða um skólastigið er forsenda þess að þau skref sem við tökum í framhaldinu séu skynsamleg, undirbyggð og markviss. Við verðum að vita hvert við ætlum að fara. Umræðan um skólagjöld Eftir Björn Inga Hrafnsson Höfundur er varaþingmaður og að- stoðarmaður utanríkisráðherra. ’ Hér á landi hefur rík-isstjórnin stórhækkað framlög til háskólastigsins á undanförnum árum. Engu að síður er auðvelt að færa rök fyrir því að frekari fjár- muna sé þörf. ‘ ð skipu- m skilaði g svo fast kisstofnun mu skoð- ars vegna efur um út- m kröfum. rfsum- g best ð sett voru dlykla ð ég hvarf mikil um þá þró- fyrir lög- rdaginn í krafti gði ég að sjálf- sögðu ekki á við stjórnmálastefnu, sem vill veg markaðs- hagkerfisins mikinn, að setja leikreglur um framgöngu á markaðnum. Hvarvetna hefur ríkisvaldið slíkar reglur sér til trausts og halds í viðleitni sinni við að vernda hinn almenna borgara og tryggja hóflegt jafnvægi til stuðn- ings góðum viðskiptaháttum. Ríkisstjórnin hefur nú sett af stað athugun á við- brögðum við þróuninni á þeim sviðum, þar sem mest reynir á innlenda samkeppni, það er á fjölmiðlamark- aðnum á vegum menntamálaráðherra og varðandi meiri samþjöppun og minni samkeppni en áður í einstökum at- vinnugreinum á vegum viðskiptaráðherra. Í báðum til- vikum er markmiðið að stuðla að þróun reglna sem tryggja að viðskiptalífið sé skilvirkt og njóti trausts. Þetta er nauðsynlegt við núverandi aðstæður og í fullu samræmi við önnur viðbrögð stjórnvalda við breytingum í viðskiptalífinu í áranna rás. Ætti að vera sérstaklega traustvekjandi að til þessara starfa skuli gengið í rík- isstjórn undir forystu Sjálfstæðisflokksins. Það tryggir að ekki er gengið til þessa verks með hugsjónir vinstri- sinna að leiðarljósi heldur með virðingu fyrir gildi sam- keppni. Hér skal engu spáð um niðurstöður þessara nefnd- arstarfa. Fyrsta boðorðið er að hindra að frelsið sé mis- notað. Annað að móta reglur um viðbrögð sé það engu að síður gert. Hið þriðja að stuðla að endurreisn markaðs- aflanna ef tjón hefur verið unnið.“ Í tilefni af spurningum Birgis Hermannssonar vil ég árétta þessi orð mín. Ég tel einfaldlega að nú sé þörf þeirrar athugunar sem fer fram en hennar hafi ekki ver- ið þörf þegar ég var menntamálaráðherra. Það ræðst síðan af niðurstöðu þessarar athugunar hvort skyn- samlegt er talið að leita stuðnings með lögum við þá við- leitni að tryggja samkeppni og sporna gegn óhóflegri miðstýringu. Einkennilegt er hjá Birgi að setja mál sitt fram á þann veg að hann eigi í erfiðleikum með skoðun sína á þessu máli vegna þess hvaða fyrirtæki eigi í hlut. Hann vill ekki stuðla að almennri lagasetningu um þessi mál vegna þess að ákveðnir einstaklingar eru öflugir á ís- lenskum fjölmiðlamarkaði um þessar mundir. Ég á ekki von á því að nefndin, sem fjallar nú um þetta mál á vegum menntamálaráðherra, fari í manngreinarálit – hún hlýtur að vinna að athugun sinni á óhlutdrægan hátt. Nefndin starfar hins vegar í þjóðfélagi þar sem sam- þjöppun hefur á skömmum tíma leitt til hringamynd- unar og fákeppni á dagvöru- og byggingavörumarkaði, en þar hafa nú tvær keðjur stórmarkaða nálægt 80% hlutdeild, hvor á sínum markaði. Stærsti aðilinn er með yfir 60% hlutdeild í matvöruverslun og hefur jafn- framt eignast 2⁄3 af dagblöðum landsins og 50% af sjón- varps- og útvarpsfréttastofunum. Hvorki Birgir Her- mannsson né aðrir geta gengið fram hjá þessu þegar lagt er mat á stöðuna. Við þessari stöðu er verið að bregðast. Hún var ekki fyrir hendi þegar ég var menntamálaráðherra og ég hafði ekki frekar en nokkur annar hugmyndaflug til að ímynda mér að þessi þróun yrði á þennan veg á ís- lenskum fjölmiðlamarkaði. Hún er hins vegar stað- reynd um þessar mundir og við henni er verið að bregðast. Alþingi hefur einmitt í vikunni brugðist við óvæntri stöðu sem skapaðist á fjármálamarkaði. Hafði þingið þó aðeins fyrir fáeinum mánuðum sett lög um spari- sjóðina. Nú er verið að bregðast við atburði en auðvitað má setja hann, viðskiptaráðherra og þingheim allan, í það ljós sem Birgir bregður í pólitísku blekkingarskyni á mig sem menntamálaráðherra. Mikilvægt er að fram fari málefnalegar umræður um þessi mikilvægu mál. Í þeim anda ræddum við reykvískir sjálfstæðismenn þau fyrir viku. Tónninn hjá Birgi Hermannssyni er annar. Er hann að leita að til- efni til að gera pólitískan andstæðing tortryggilegan? Slíkar tilraunir eru dæmdar til að misheppnast ef þær eru gerðar af málefnalegum vanefnum. nilegri þróun Höfundur er dóms- og kirkjumálaráðherra. ið að r hendi áð- ar en g til að yrði á öl- 2 millj- álfum Framlög hafa frá ma og 9%. in verið ns 2003 4.500, ans. Síð- ann þar mendur í ndur- að greitt fleiri háskólar fa innan arkaður Sú krafa er gerð til háskóla hvert sem litið er. Á Norðurlöndunum er meginreglan sú að einkunn úr framhaldsskóla ræður því hvort nemandi er tekinn inn í háskóla. Skólarnir fá síðan greitt samkvæmt svipuðu kerfi og hér á landi en verða að miða inn- töku við þak sem ákveðið er í fjárlögum. Hver skóli veit því fyrirfram hversu marga hann getur tekið inn og lögð er rík áhersla á að eftir þeim reglum sé farið. Ríkið getur ekki gefið grænt ljós á að Háskólinn taki inn fleiri nemendur en gert er ráð fyrir í fjár- lögum og eigi þar með heimtingu á því að fá sjálf- krafa aukin framlög úr ríkissjóði. Jafnvel má velta fyrir sér hvort sú mikla fjölgun er orðið hefur á nemendum í skólanum síðastliðin ár skili sér ekki að einhverju leyti í aukinni stærðarhagkvæmni. Einhver mesti auður íslensks samfélags er mann- auðurinn er felst í vel menntuðu fólki. Með tölum sem haldið hefur verið á lofti í umræðunni að und- anförnu hefur verið reynt að gefa í skyn að á Ís- landi sé verið að mennta færri háskólanema en í löndunum í kringum okkur. Það er fjarri sanni. Þegar hagtölur eru skoðaðar má ekki gleyma að íslenskir nemendur eru lengur í framhaldsskóla en í nágrannaríkjunum og hefja því að jafnaði há- skólanám síðar og ljúka því sömuleiðis síðar en í flestum öðrum ríkjum. Margir Íslendingar stunda sömuleiðis nám er- lendis og teljast því ekki með í hagtölum yfir ein- staklinga í háskólanámi á Íslandi. Árið 2002 voru til dæmis hátt í tvö þúsund Ís- lendingar við nám í erlendum háskólum eða um 15% af heildarfjölda íslenskra stúdenta. Sé litið á hlutfall Íslendinga á aldrinum 30–34 ára með háskólapróf árið 2000 kemur í ljós að þeir eru 32,6% af heildinni. Það er hærra hlutfall en í Sví- þjóð og Noregi, svipað hlutfall og í Danmörku og lægra en í Noregi þar sem það er 37,7%. Hlutfallið hér er mun hærra en meðaltal Evrópusambandsins þar sem 24,6% íbúa eru með háskólapróf. Þetta var hins vegar fyrir fimm árum. Ég hef þegar rakið þá þróun sem átt hefur sér stað síðan og er sannfærð um að við séum nú eitt þeirra ríkja ef ekki það ríki sem skilar hvað flestum ungmenn- um út í samfélagið með háskólapróf. Ég lýsti því yfir á Alþingi í vikunni að ég væri reiðubúin að eiga frumkvæði að því láta fara fram stjórnsýslu- og fjárhagsúttekt er tæki til allra deilda og allrar starfsemi Háskóla Íslands. Með slíkri úttekt gætum við öðlast heildarmynd af stöðu Háskóla Íslands og á grundvelli hennar tekið þau skref sem nauðsynleg eru til að þessi mik- ilvæga stofnun dafni og vaxi að verðleikum og verði hér eftir sem hingað til í stakk búin til að keppa við háskóla í öðrum ríkjum á jafnréttisgrundvelli. öngu hafin Höfundur er menntamálaráðherra. rði ‘ 45678 95:;8 <5=<8 959;8                      ! "  " ! # $% & '       # $% & '       865; <5; 95; 45; :5; =5; >5; ; Morgunblaðið/Kristinn Háskóli Íslands verði eftir sem áður samkeppnisfær við háskóla í

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.