Morgunblaðið - 07.11.2004, Blaðsíða 37

Morgunblaðið - 07.11.2004, Blaðsíða 37
KÖTLUHLAUP eru mestu vatns- flóð sem verða á jörðinni nú á tímum, að sögn dr. Helga Björnssonar, jöklafræðings og rannsóknaprófess- ors hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Kötlu- hlaup eru mæld í hundruðum þús- unda rúmmetra á sekúndu (m 3 /s), og hefur verið tal- ið að jökulhlaupið 1918 hafi verið allt að því 300 þúsund m 3 /s og í öðrum gosum jafnvel ein milljón m 3 /s. Þessar tölur eru áætlaðar út frá farvegum, flóðförum og því afli sem þarf til að flytja björg og kletta um langan veg. Til samanburðar má nefna að stærstu Skeiðarárhlaup eru talin verða um 50 þúsund m 3 /s. Helgi segir að fara þurfi alveg aft- ur undir lok síðustu ísaldar til að finna stærri hlaup en Kötluhlaup á jörðinni. Það var þegar risastór lón við jökuljaðra, t.d. í Norður-Amer- íku, voru að hlaupa. Hér á landi er þó talið að stærri hlaup en Kötluhlaup hafi komið í Jökulsá á Fjöllum í kjöl- far eldsumbrota í Bárðarbungu eða Kverkfjöllum löngu fyrir landnám. Jökullinn rýrari en 1918 Mýrdalsjökull hefur rýrnað tölu- vert frá því sem hann var árið 1918, þegar Katla gaus síðast, að sögn Helga. Íslenskir jöklar uxu frá því á fjórtándu öld og fram til loka þeirrar nítjándu og tóku ekki að rýrna fyrr en á þriðja áratug tuttugustu aldar. Þeir hafi því verið mjög stórir 1918 en hopað talsvert síðan. Helgi segir ómögulegt að spá með vissu fyrir um stærð jökulhlaups ef Katla gýs á næstu árum. Vissulega sé ísinn minni yfir Kötluöskjunni nú en 1918, en stærð gossins og staðsetning innan Kötluöskjunnar ráði einnig miklu um hve hlaupið verður stórt. Helgi sagði því erfitt að spá fyrir um stefnu og útbreiðslu Kötluhlaupa fyrr en ljóst sé hvar gos brýst upp. Þá megi hins vegar strax segja til um hlaupleiðina og afmarka hættusvæði. Innan öskjubarmanna eru 100 fer- kílómetrar og af um 60 þeirra rennur bræðsluvatn niður Mýrdalssand, af um 20 niður Sólheimajökul og af um 20 norður Entujökul og niður Mark- arfljót til Landeyja. Upptök gossins ráði því hvar hlaupvatnið leiti niður. Í 18 af 20 eldgosum á sögulegum tíma hafa hlaupin farið yfir Mýrdalssand, en í tveimur gosum yfir Sólheima- og Skógasand. Þá benti Helgi á að þó að ljóst verði hvaða meginleið hlaupið fari skyldu menn hafa í huga að vegna framburðar gjósku og íss breyti hlaupið sjálft landslagi og far- leiðum vatnsins, því jakahrannir geti myndað stíflur og stýrt rennslinu. Þá minnti Helgi á að í Skeiðarárhlaup- inu 1996, þegar gos var í Gjálp, hafi það verið jakarnir sem ollu mestum skemmdum t.d. á brúm yfir vötnin. ?Gjálpargosið var miklu minna en Kötlugos eru alla jafna og menn sáu vel hvað þar gerð- ist,? sagði Helgi. Landslagið undir jöklinum Um árabil hefur Helgi, ásamt fleiri vísindamönnum, rannsakað lands- lagið undir jöklum landsins. Til þeirra rannsókna hefur verið notuð íssjá, tæki sem sendir bylgjur í gegn- um ísinn og les síðan endurkast þeirra frá jökulbotninum. Íssjármæl- ingar á Mýrdalsjökli leiddu í ljós lög- un öskjunnar undir jöklinum. Könn- un á þykkt jökulsins og landslaginu undir honum hófst þegar árið 1955 með jarðsveiflumælingum. Niður- stöður þeirra sýndu að ísinn var 300 til 400 metra þykkur í níu mæli- punktum á hájöklinum. Árið 1977 var mælt með íssjá og kom þá í ljós að ís- þykktin var 500 til 600 metrar á sömu slóðum. Þessar mælingar staðfestu að undir jöklinum væri falin askja. Enn var haldið á Mýrdalsjökul til mælinga vorið 1991. Yfirborð jökuls- ins var kortlagt líkt og jökulbotninn. Hæð jökulsins var mæld með loft- hæðarmælingum og þykkt íssins með íssjá. Eins voru rennslisleiðir íss og vatns kannaðar og lagt mat á hvert jökulhlaup gætu fallið við eld- gos. Heimild Helgi Björnsson, Finnur Pálsson og Magn- ús Tumi Guðmundsson. Surface and bedrock topography of the Mýrdalsjökull ice cap. Jök- ull 49. ár. 2000. L50776 Helgi Björnsson Lands- lagið undir Mýrdals- jökli og ná- grenni hans. Horft er til norðausturs. Sólheima- jökull gengur fram um skarð- ið fremst á myndinni og Kötlu- jökull um djúpt skarð til hægri. Íssjárm ynd/Helgi Björnsson o.fl. Mestu vatnsflóð á jörðinni MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 7. NÓVEMBER 2004 37 Tæknistig á Íslandi Hvar liggja tækifæri til nýsköpunar? Rannís, Rannsóknamiðstöð Íslands, Laugavegi 13, 101 Reykjavík. www.rannis.is Rannís býður til morgunverðarfundar í samstarfi við Háskólann í Reykjavík þann 12. nóvember til að ræða tæknistig fyrirtækja á Íslandi í alþjóðlegum samanburði. Gerð verður grein fyrir niðurstöðum Arnold Verbeek um forspár fyrir Ísland á þessu sviði. Fyrirlesarinn Arnold Verbeek, er sérfræðingur við Katholieke Universiteit Leuven í Belgíu. Hann hefur unnið fjölda verkefna um stöðu og þróun vísinda- og tækniþekkingar fyrir flæmsku landstjórnina og Evrópusambandið. Morgunverðarfundurinn verður haldinn í Háskólanum í Reykjavík föstudaginn 12. nóvember og hefst kl. 8:15 og lýkur 10:00. Vinsamlegast tilkynnið þátttöku á netfangið inda@ru.is eða í síma 510 6200.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.