Fréttablaðið - 11.11.2004, Side 26

26
MÓTMÆLANDI DREGINN Á BROTT
Átta mótmælendur voru handteknir fjórða daginn í röð sem þúsundir manna kröfðust
þess að hermönnum yrði refsað fyrir að nauðga mæðgum.
Óeirðalögregla notaði táragas til að
dreifa hundruðum mótmælenda sem
kröfðust þess fjórða daginn í röð að
hermönnum yrði refsað fyrir að
nauðga tólf ára stúlku og móður
hennar.
Mótmælendur brugðust við með því
að grýta táragassprengjunum aftur í
lögregluna, sem og steinum og múr-
steinum.
Mikillar reiðu hefur gætt í Srinagar í
indverska hluta Kasmír eftir að
mæðgurnar greindu frá því að þeim
hefði verið nauðgað af indverskum
hermönnum. Þetta er í þriðja skipti á
tveimur vikum sem indverskir her-
menn eru sakaðir um nauðgun. „Guð
er mikill, refsið hinum seku,“ kölluðu
mótmælendur. Yfirmenn indverska
hersins segja að atvikið verði rannsak-
að og hinum seku, ef einhverjir eru,
verði refsað.
„Við viljum aðkomu Sameinuðu þjóð-
anna við að binda enda á átökin í
indverska hluta Kasmír, sérstaklega
vegna þess að Indverjar nota nauðg-
anir sem vopn til að draga úr baráttu-
vilja hreyfingar okkar,“ sagði
Mohameed Ashraf, aðstoðarmaður
Yasin Malik, eins helsta leiðtoga að-
skilnaðarsinna sem var handtekinn af
indverskum lögreglumönnum.
Allt á suðupunkti
vegna nauðgana
INDLAND NAUÐGANIR HERMANNA
11. nóvember 2004 FIMMTUDAGUR
Stjórnvöld stýrðu verð-
samráði um áratugaskeið
Ekki er langt síðan verðlag á olíu var gefið frjálst. Allt eldsneyti var keypt í einu lagi og Verðlags-
eftirlit ríkisins ákvað síðan verðið. Verðsamráð olíufélaganna mótaðist við þessar kringumstæður.
Verðsamráð olíufélaganna á sér
rætur í viðskiptaháttum sem tíðk-
uðust hér á landi á síðustu öld. Þá
voru olíuinnkaup í afar föstum
skorðum og útsöluverð á eldsneyti
ákveðið af hinu opinbera. Samráð
við innkaup og sölu voru regla.
Örfá ár eru síðan viðskipti losnuðu
úr viðjum hafta hérlendis.
Innkaup í einu lagi
Síðari hluta 20. aldarinnar keyptu
Íslendingar nánast alla sína olíu af
Sovétmönnum eftir að olíuviðskipti
við Breta lögðust af vegna þorska-
stríðanna. Að sögn Önundar Ás-
geirssonar, forstjóra Olíuverzlunar
Íslands á árunum 1967-1980, var
einfaldlega um neyðarráðstöfun
ríkisstjórnarinnar að ræða því
fiskmarkaðir á Bretlandseyjum
hrundu. Sovétmenn voru hins veg-
ar reiðubúnir að kaupa af okkur
fisk í stórum stíl.
Forstjórar olíufélaganna sátu í
samninganefnd ásamt fulltrúa við-
skiptaráðuneytisins og var nefndin
send á hverju ári til Moskvu til að
semja um innkaupsverð á olíu. Öll
félögin keyptu olíuna saman og all-
ir olíufarmar sem sendir voru til
landsins voru sameiginlegir. Að-
eins eru fáein ár síðan olíufélögin
hættu að kaupa inn olíu saman þótt
lengra sé síðan sérstakar sendin-
efndir voru gerðar út af örkinni.
Verðlagseftirlit ríkisins
Ekki dró úr samráðinu eftir að olí-
an var komin til landsins frá Sovét-
ríkjunum því þá var komið að því
að ákveða verðið. Verðlag á olíu, og
raunar á öllum varningi sem seldur
var hérlendis, svo sem matvælum,
var ákveðið af Verðlagseftirliti rík-
isins. Eftirlitið ákvað hámarksverð
og varð verðlag í landinu að vera
lægra en það. Innflytjendur höfðu í
þjónustu sinni færa viðskiptafræð-
inga sem létu eftirlitið hafa út-
reikninga en á grundvelli þeirra
var verð ákveðið. Guðmundur
Ólafsson hagfræðingur telur að
verðlag hafi af þessum sökum ver-
ið miklu hærra hérlendis en að-
stæður gáfu tilefni til því eftirlitið
átti erfitt með að hrekja útreikn-
inga fyrirtækjanna. Það var ekki
fyrr en á níunda áratugnum sem al-
mennilega losnaði um þetta fyrir
komulag og eitthvað viðskipta-
frelsi komst hér á. Alþýðubanda-
lagsmenn börðust reyndar á hæl og
hnakka gegn því að Verðlagseftir-
litið yrði lagt niður vegna þess að
þeir bjuggust við að verðlag myndi
hækka en raunin varð önnur því á
árunum 1985-1990 lækkaði verð á
innfluttum neysluvörum gagnvart
öðrum vörum um 30 prósent.
„Íslendingar eru eitt örfárra ríkja
í heiminum sem hafa rekið skefja-
lausa nýlendustefnu gagnvart
sjálfum sér,“ segir Guðmundur
Ólafsson.
Guðmundur bætir því við að
þetta sé ástæða þess að forstjór-
um olíufélaganna hafi þótt eðli-
legt af hafa samráð um verð allt
fram á síðustu ár. „Þeir reiknuðu
bara út það verð sem þeir þurftu.
Félögin lutu verðlagsákvæðum og
þeim fannst því sjálfsagt mál að
hringja sig á og ákveða hámarks-
verðið.“
Engin verðsamkeppni
Við þessar aðstæður segir Önund-
ur Ásgeirsson að ekki hafi verið
um það að ræða að samkeppni ríkti
í verðmyndun á olíu hér á landi.
„Stundum voru gefnir afslættir til
stórkaupenda en stærstur hluti söl-
unnar fór fram á útsöluverðinu
sem Verðlagseftirlið hafði ákveðið.
Um allt land var boðið upp á ná-
kvæmlega sama verð enda var
bundið í lögum að útsöluverð á
eldsneyti væri það sama alls stað-
ar.“
Fyrst um enga verðsamkeppni
var að ræða er eðlilegt að fólk velti
því fyrir sér hvort olíufélögin hafi
keppt á einhverjum sviðum. Ön-
undur segir að talsverð samkeppni
hafi verið um að koma sér upp
bensínstöðvum víða um land og
veita þjónustu. Hins vegar er ekki
á honum að heyra að félögin hafi
makað krókinn á kostnað íbúa
landsbyggðarinnar. „Á mörgum
stöðum úti á landi er ekki hægt að
halda uppi samkeppni því það er
ekki nokkur leið að reka bensínstöð
nema veruleg velta liggi þar að
baki. Það fæst enginn til að reka
bensínstöð með bullandi tapi. Ill
nauðsyn rak því menn til þess að
reka stöðvar saman,“ segir hann
ómyrkur í máli.
Önundur bendir á að í Reykja-
vík hafi dreifingin verið í föstum
skorðum þar sem samningar giltu á
milli borgarstjórnar og olíufélag-
anna. „Þá var bara sest niður við
borð og samið um það hvar ætti að
setja bensínstöðvar og það mátti
helst ekki hafa nema eina bensín-
stöð í hverju hverfi.“
Olíufélög stjórnmálaflokk-
anna
Engum dylst að tengsl stjórnmálaf-
lokka við olíufélögin voru á sínum
tíma allnokkur. Þannig hafði Sjálf-
stæðisflokkurinn ítök í Skeljungi,
Alþýðuflokkurinn í Olís og Fram-
sóknarflokkurinn í Olíufélaginu í
gegnum Sambandið. Vilhjálmur
Þór, stofnandi Olíufélagsins, var
ráðherra Framsóknarflokksins auk
þess að veita SÍS forstöðu og Héð-
inn Valdimarsson, verkalýðsfröm-
ur og þingmaður Alþýðuflokks,
stofnaði Olís. Fræg er sagan af ís-
firskum framsóknarmanni sem
kaus frekar að verða bensínlaus en
að setja bensín á bílinn frá öðrum
en Esso.
Önundur segir að stjórnmála-
menn hafi ekki haft mikil afskipti
af eiginlegum rekstri fyrir utan
það að flokksgæðingar sátu oft í
stjórnum fyrirtækjanna. Hins veg-
ar má sjá ítök flokkanna á ýmsu
öðru, til dæmis þeirri staðreynd að
Reykjavíkurborg keypti alltaf olíu
af Skeljungi enda fór Sjálfstæðis-
flokkurinn þar jafnan með völd.
Stjórnmálamenn bera ábyrgð
En hvað skyldi forstjóranum aldna
þykja um nýbirta skýrslu sam-
keppnisráðs og uppnámið sem hún
hefur valdið? „Ég hef nú ekki trú á
því að allt satt sé sem í henni stend-
ur, ég held að þetta sé allt mjög lit-
að af þeim sem sömdu þetta. Þeir
sem hafa ekki komið að rekstri ol-
íufélaga halda að þetta sé allt
miklu einfaldara en það í rauninni
er.“ Önundur velkist heldur ekki í
vafa um endanlegar lyktir málsins.
„Það verður enginn dæmdur fyrir
þetta. Ef á að dæma einhverja eru
það pólitíkusarnir. Þegar Verðlags-
eftirlitið er lagt niður, allt gefið
frjálst og sett á fót eftirlitsstofnun
sem ekki gerir neitt í málunum
fyrr en mörgum árum seinna, hver
ber þá ábyrgðina? Auðvitað stjórn-
málamennirnir,“ segir Önundur
Ásgeirsson, fyrrverandi forstjóri
Olís. ■
Grunnskólakennarar fögnuðu í verk-
fallsmiðstöð kennara í Borgartúni
þegar ljóst varð að búið væri að fella
miðlunartillögu ríkissáttasemjara..
Kom það mörgum ankannalega fyrir
sjónir að heyra kennara kyrja í kór;
„Áfram, áfram, áfram kennarar.“ Svava
Pétursdóttir kennari og formaður
verkfallsstjórnar situr fyrir svörum.
Hverju var fagnað?
Því miður voru kennarar ekki að
fagna nýjum kjarasamningi heldur
þeirri afgerandi niðurstöðu gegn
miðlunartillögunni sem birtist í at-
kvæðagreiðslunni og þeirri gífurlegu
samstöðu sem ríkir meðal kennara í
þessari kjarabaráttu.
Hafa fagnaðarlætin verið til um-
ræðu meðal kennara?
Já, það voru skiptar skoðanir vegna
þess að okkur sýnist fögnuðurinn
hafa verið miskilinn.
Hefðu önnur viðbrögð verið meira
viðeigandi?
Nei, en samhengið hefði mátt vera
annað.
SVAVA PÉTURSDÓTTIR
Fagnaðar-
læti
GÍFURLEG SAMSTAÐA
SPURT & SVARAÐ
SVEINN GUÐMARSSON
BLAÐAMAÐUR
FRÉTTAVIÐTAL
VERÐSAMRÁÐ
OLÍUFÉLAGANNA
ÖNUNDUR ÁSGEIRSSON
„Það var engin verðsamkeppni á milli félaganna. Samkeppnin lá einfaldlega í því að veita
þjónustuna.“
FRÁ ÍSAFIRÐI
Olíufélögin ráku þar bensínstöð saman, eins og víðar á landinu.
FR
ÉT
TA
B
LA
Ð
IÐ
/E
.Ó
L
FR
ÉT
TA
B
LA
Ð
IÐ
/V
IL
H
EL
M
Á MIÐVIKUDÖGUM

Auglýsingasíminn

er 550 5000
auglysingar@frettabladid.is
- mest lesna blað landsins -