Samvinnan - 01.12.1973, Blaðsíða 23

Guðrún Jónsdóttir.
arkítektúr. Til fróðleiks og
gamans rná geta þess, að fyrsti
kennari í húsagerðarlist í Nor-
egi var íslendingur og hét Ól-
afur Ólafsson. Hann tók fyrst
lögfræðipróf, en sneri sér síð-
an að arkítektúr einsog aðrir
góðir menn. Svo fer hann yfir
til Tönsberg og gerist fyrsti
kennari í þessari grein í Noregi.
Hvað átti þessi rnaður að gera
heim til íslands?
Torfhús og burstabæir
SAM: Áður en við hverfum
meira'til nútímans, er kannski
rétt að fara nokkrum orðum
urn „sögualdarbæinn" annars-
vegar, einkanlega úrþví að ráð-
gert var að reisa slíkan bæ á
þjóðhátíðarárinu, og hinsvegar
torfbæinn, sem orðið hefur
tákn íslenzkrar sveitamenn-
ingar í hugum alþýðumanna.
Hörður: Svo vikið sé að gömlu
byggingunum, þá er það rétt
sem Jón var að segja, að ís-
lendingar hafa haft sérstöðu,
ekki vegna þess að þeir vildu
hafa sérstöðu, heldur vegna
þess að landið sem slíkt skóp
þeim sérstöðu. Meginhlutinn
af öllum húsum á íslandi er
torfhús, þ. e. a. s. timburlaup-
ur með torfþekju. Þessi svo-
kölluðu torfhús taka gríðarlega
miklum breytingum allt frá
upphafi, og það er tómt blaður
að segja, að ísland hafi staðið
í stað, því þegar rýnt er ofaní
söguna, þá eru stöðugar breyt-
ingar á húsaskipan. En auk
torfhússins eru til timburhús,
og það eru kirkjur. Dómkirkj-
urnar á Hólum og í Skálholti
eru stærstu timburkirkjur í
Vestur-Evrópu út allar miðald-
ir.
Jón: Þetta kann að vera rétt
um timburkirkjur, þó mér þyki
það ótrúlegt, en stærri timbur-
hús voru til í Noregi.
Jón Haraldsson.
HörSur: Ég hef kannað þetta,
og það er pottþétt. Ég gæti
sýnt það í tölum, sem liggja
heima hjá mér. Þú verður að
athuga það, að stærsta timbur-
kirkja í Noregi er Kaupvangur,
og hún er bara einsog tittur
við hliðina á dómkirkjunni á
Hólum. En rétt er að taka fram,
að Evrópa reisir meginhluta
sinna kirkna úr steini.
SAM: Hvenær kemur bursta-
bærinn til sögunnar?
Hörður: Hann er 19. aldar fyr-
irbæri. Fullkominn burstabær
er ekki til fyrr en svona kring-
um 1820-30, og hann verður
ekki algengur á íslandi fyrr en
um aldamót. Burstabærinn er
að mínum dómi þjóðfrelsis-
tjáning íslendinga eða með
öðrum orðum: hann er tján-
ing þeirra þjóðfélagsbreytinga
sem verða uppúr miðri 19. öld
með baráttu Fjölnismanna og
Jóns Sigurðssonar. Hann er
tjáning þeirra efnahagsbreyt-
inga sem eiga sér stað. Við
verðum að hafa hugfast að ís-
lendingar voru orðnir fámenn-
ir um aldamótin 1800, komust
niðurfyrir 40.000, og þeim fer
ekki að fjölga aftur fyrr en
1823. Það er í kjölfar verzlun-
arfrelsis, fyrst við Danaveldi
og síðan alþjóðlegs verzlunar-
frelsis, sem fjörkippur kemur í
íslendinga og íslenzkt efna-
hagslíf. Þá fer þjóðinni að
fjölga verulega. Og í kjölfar
þessa kemur burstabærinn.
SAM: Hvað þá um 18. öldina,
mesta niðurlægingarskeið þjóð-
arinnar, hvernig bjó hún þá?
Hörður: Það voru altorfhús.
Jón: Þetta er mjög svipuð þró-
un og átti sér stað í Noregi,
enda hefur mér nú sýnzt ís-
lenzkur arkítektúr eiga mjög
hliðstæða þróun við þann
norska, þó ekki sé farið eftir
nákvæmlega sömu brautum.
Það er byrjað með einstakt hús,
síðan er annaðhvort hlaðið ut-
aná það til hliðar eða byggt
í allar áttir. Möguleikinn til
þessa er háður þjóðfélagsað-
stæðunum.
SAM: Áttu við að við höfum
haft norskar fyrirmyndir?
Jón: Bæði á Skáni í Svíþjóð og
í Noregi hafa verið reist hús
sem svipar mjög mikið til ís-
lenzka torfbæjarins. Forsend-
urnar fyrir torfhliðunum í
bænum eru fyrst og fremst
tæknilegs eðlis. Þessar hliðar
eru ekki byggðar til að húsið
fari betur í landslaginu. Hins-
vegar er það samvirkni hugar
og handar sem gerir torfbæ-
inn svo þekkilegan, þar sem
saman fara látleysi einfald-
leikans og samruni við um-
hverfið. Þarna samverkar allt,
efni og allar aðstæður.
Hörður: íslendingar koma með
torfhúsið á landnámsöld, og
svo er ekkert samband milli
Evrópu og íslands eftir það að
því er varðar torfið, alls ekkert.
Hinsvegar þegar maður sér bæi
frá til dæmis Rogalandi, sem
eru í safninu í Osló, og ber þá
saman við Grænavatn í Mý-
vatnssveit, þá er þetta sláandi
líkt. Hversvegna er það líkt?
Vegna þess að á jaðrinum í
Noregi var byggt úr torfi allt
framá 19. öld, en Norðmenn
höfðu bara eitt langhús og
aldrei gangabæinn, sem við sjá-
um fyrir aftan frumhúsið á
Grænavatni. Hér er því aðeins
um að ræða hliðstæður, en ekki
nein áhrif.
Jón: Þetta má samt fremur
kalla tæknilegt en arkítektón-
ískt frávik og heldur betur
vafasöm vísindaleg rök. Það er
langt á milli beinnar sundur-
greiningar og uppdráttar ann-
arsvegar og húsagerðar sem
formskyns og áþreifanlegs
efnis. Þetta var fyrst og fremst
það sem kalla mætti á skand-
ínavísku „brugsarkitektúr".
Gylfi: Já, þetta er sú tegund
sem verður falleg vegna ein-
faldleikans.
Jón: Og vegna hefðarinnar.
Þegar hugur og hönd vinna
saman og formskynið er í eðli-
legum tengslum við efnið og
náttúruna, þá verður útkoman
falleg. Við sjáum til dæmis
þennan yndislega arkítektúr
Miðjarðarhafslandanna, þar
sem byggðin skríður um hlíð-
arnar og allt fellur saman í
eina órofa heild. Það er þessi
hljóðláti, nafnlausi arkítektúr.
Baöstofan
SAM: Eitt áhugavert atriði í
þróun sveitabæjarins á íslandi
er baðstofan, sem upphaflega
var það sem nafnið segir til
um, baðherbergi, er verður
smámsaman að setustofu, mat-
stofu, svefnstofu og vinnustofu,
þ. e. a. s. almenningi. Á þessi
þróun skýringu sína í því, að
baðstofan var síðasta upphit-
23