Vikan


Vikan - 15.01.1970, Blaðsíða 23

Vikan - 15.01.1970, Blaðsíða 23
Sigurður Hreiðar tók saman styrktar einum eða tveimur ís- lenzkum stúdentum, en þeir jafnframt vinna við safnið, sem hann lét eftir sig. Fól hann vin- um sínum tveimur að kveða nán- ar á um eðli þessa styrks, og var áðurnefndur Hans Gram annar þessara vina. Ekkja Árna dó fáeinum mán- uðum á eftir honum, en það dróst í 30 ár, að setja styrktar- sjóðnum reglur. Þó tók hann bráðlega til starfa, og vegna til- komu Jóns til Kaupmannahafn- ar og sambands hans við Árna æ síðan, þótti eðlilegt, að hann yrði fyrsti styrkþeginn. 1735 fór Jón heim til fslands, einkum til að vitja erfðamála eftir ömmu sína. f bakaleiðinni fékk hann enn erfiðari ferð en í hið fyrra sinn, fór af stað 24. september, en náði ekki til Kaupmannðhafnar fyrr en 15. apríl árið eftir. Raunar var hann ekki allan þann tíma í hafi, held- ur „fraus inni" í Arndal í Nor- egi og komst þar hvorki lönd né strönd fyrir veirarhörkum. Ann- ar aðaltilgangur Jóns með heim- sókninni heim var að athuga með mögulegt brauð sér til handa, en eftir hana var áhuginn á þvílíku starfi þrotinn. Hann hélt áfram starfi sínu undir Gram, og rekj- um við nú ekki sýslan hans fyrr en 1743, að hann tók sér fyrir- varalítið far til íslands á nýjan leik. Að því bezt verður séð, af því sem um Jón er vitað, úr ritum hans sjálfs og samtímaheimild- um, hefur hann haft luntaskap og ekki verið beint skemmtileg- ur. Víst er um það, að hann tók suma menn fyrir, og sá ekkert gott í þeim, og svo var um Jón Marteinsson. Og þessum nafna sínum kenndi hann um. að hann hraktist frá Kaupmannahöfn í þetta sinn. Jón Ólafsson hafði tekið vinsamlega móti Jóni Marteinssyni í fyrstu, eftir að hann flúði frá fslandi af því að hann barnaði dóttur Steins bisk- ups. Jón Ólafsson kom Marteins- syni á framfæri við Hans Gram og útvegaði honum fleiri verk- efni. í vasabók Jóns Ólafssonar, sem enn er til, sést, að hann hef- ur iðulega lánað Jóni Marteins- syni peninga, og verður þar raunar ekki annað séð. en þeim hafi komið vel saman, þeir deildu meira að segja lengi vel húsnæði. En þar kom, að Jón Marteinsson ágirntist stöðu Jóns Ólafssonar, og bar þann róg í Hans Gram, að Ólafsson væri svo langt leiddur drykkjumaður, að hann væri farinn að veðsetja af sér fötin fyrir brennivíni. Neytti hann þess, er Jón Ólafsson hafði komið fötum sínum í við- gerð, og var larfalegur til fara á meðan. Gram gekk á Jón Ól- afsson með það, hvers vegna hann væri svona klæddur, en trúði ekki skýringum hans um fataviðgerðina. Þá fauk í Jón okkar og hann stökk því nær beint út í skipið, sem var því nær ferðbúið. Ef til viíl er vafasamt að trúa þessari sakargift Jóns á hendur Jóni Marteinssyni bókstaflega, þótt eflaust hafi Marteinsson verið af þeirri gerð manna, sem óhikað treður á sínum beztu vin- um og velgjörðarmönnum, ef þeir geta með því potað sér nokkru ofar. En það má telja fullvíst, að Jón Ólafsson hafi verið vínhneigður úr hófi um þetta leyti, óg vitað er, að Gram hafði þá um árs bil vantreyst honum að því marki, að hann skammtaði honum styrkinn eftir hendinni. Og víst er líka, að þótt Jón Marteinsson hafi eitthvað borið nafna sinn Ólafsson út, hefur sá síðarnefndi launað þann róg ríkulega í sama, bæði í töl- uðum orðum og rituðum — það svo, að heldur hallar á Marteins- son í þeim kappleik. Það var ekki nóg, að hér bæri hann á hann illmælgi við yfirboðara hans, heldur bar hann síðar á hann bókarstuld — svo sem frægt er af fslandsklukkunni. Víkjum nú sögunni aftur þang- að, að Jón kom til íslands öðru sinni. Fram kemur af bréfum hans, að hann hefur þá átt við þunglyndi að stríða, er hann fór frá Kaupmannahöfn, segist hann hafa reynt bæði dans og önnur ráð til að hafa þetta af sér, en allt komi fyrir ekki. Þó hafi illir menn gert meira úr göllum hans en efni stóðu til. Gizka má á, að fslandsferðin hafi verið tilraun til að hrista af sér þunglyndis- drauginn. altént öðrum þræði. Hér heima fór Jón fyrst milli vina og kunningja og greip í ým- iss verk, sem til féllu á dvalar- stöSum hans, en lengst var hann þó á Þingeyrum í Húnaþingi hjá Bjarna Halldórssyni, sýslumanni. Uophaflega staldraði hann þar við til að skrifa lítilsháttar fyrir sýslumann, en úr þessum störf- um tognaði allverulega, svo þau entust í fimm ár. Ekki sat hann þó eingöngu, við skriftir, því 1747 barnaði hann Guðrúnu Bjarnadóttur á Þingeyrum, og í maí næsta ár fæddist þeim dótt- ir, sem hlaut nafnið Ragnhildur. Guðrún var nærri jafnaldra Jóns og hafði átt bam áður, en var ógift. Jón hafði hug á að eiga Guðrúnu, en komið var í veg fyrir það; aftur á móti var reynt að koma honum á annan kven- mann, sem honum líkaði engan veginn. Framarlega í þessum flokki heilræðamanna var Bjarni sýslumaður, og er líklegast að honum hafi aðeins gott til geng- ið, en Jóni lágu þungt orð og hugur til hans og samsinna hans fyrir vikið. Þegar hér var komið sögu, var Hans Gram allur, en Möllmann, sem Jón var áður kunnugur, kominn í hans sess. Það varð nú að ráði milli þeirra, að Jón kæmi aftur til Kaupmannahafnar í sitt fyrra starf, árið 1751. Að þessu sinni var hann ekki nema um mánuð á leiðinni, en hreppti hættuveður og mannskaða engu að síður. Áður en Jón hélt í þessa síS- ari íslandsferð sína, sá hann landið. vini og frændur hér, í gullroðnum bjarma. Ekki er manni grunlaust um, að honum hafi við brottförina farið líkt og Jóni Hreggviðssyni, sem það andskotann sökkva landinu, í þann mund sem hann sá það hverfa. Víst er, að hann var bál- reiður út í flesta þá, sem hann hafði átt samskipti við, einkum frændur( sína, kallaði ættina „kvikindisætt" síðan. Hann sak- aði Bjarna sýslumann um að hafa komið í veg fyrir, að hann kæmist norður á Strandir að sækja bækur, er hann átti þar, að hafa flæmt sig úr landi, svik- ið sig um verðug vinnulaun og haft af sér fé, svo ög bækur. SíS- ar tókustþó með þeim vinsam- leg bréfaskip+i að frumkvæði Bjarna, og stendur þá í einu bréfi Jóns, að hann hafi hvergi fallið eins vel að vera og í vist- inni hjá Bjarna. Eftir lát Bjarna tók Jón aftur upp innheimtumál sín, sem fyrr höfðu engan ár- angur borið, og nú við erfingj- ana, sem rifust innbyrðis eins og hundar um arfinn, en fékk ekkert að heldur, fremur en vænta mátti, nema hvað Halldór sonur Bjarna brást vel við og lét Ragnhildi dóttur Jóns fá hest upp í sinn hluta, ,,en raunar var það húðarklár, sem enginn vildi nýta". Á ýmsu hafði gengið um em- bætti Jóns i bókasafninu, meðan hann var á Tslandi. Jón Marteins- son fékk það næstur á eftir hon- um, en missti styrkinn og var rekinn rétt fljótlega. Þeir tvéir, sem á eftir honum komu, hurfu heim jafnskjótt og þeim buðust embætti. Kann þetta að hafa orðið til þess, að ráðamenn s.ióðs- ins hafi talið Jón Ólafsson þó skárri og stöðugri en aðra, þrátt fyrir alla hans vankanta. Hann kunni sæmilega viS sig fyrst í stað, en tveimur árum eftir utan- komuna sótti hann um embætti sýslumanns í Dölum, en fékk ekki. Enda var nú svo komið fyrir Jóni, að hann fékk ekki fé í hendur, en sjóðurinn greiddi fyrir hann nauðsynjarnar. Sjálf- ur lét Jón í veðri vaka, að hann vildi hafa þetta svona, til að firra sig rógi. En sannleikur var, að hann var nú orðinn drykkju- hneigður til vandræða, og var hinn versti með víni. Hann mun iðulega hafa verið settur inn fyr- ir fylliriislæti, meðal annars hafði húsráðandi hans stundum ekki önnur ráð til húsfriðar en að láta lögregluna hirða hann og stinga honum í „dandalireiðuna" þar til af honum rynni. Húsráðandi sá, sem á var minnzt, var þýzkur skraddari, sem Jón bjó hjá í nærri tuttugu ár, þó á mörgum stöðum, því skraddarahjónin fluttu oft bú- ferlum. Sambúðin var líklega heldur skrykkjótt, og var Jón oftast sparheldinn með birtu og yl. En mat höfðu þau góðan að Jóns dómi. Sjóðsstjórnendur hafa fijótlega orðið þreyttir á Jóni, nöldri hans svartsýni og fylliríi, en ekki höfðu þeir brjóst í sér til að svipta hann styrknum að fullu, en það var hart á, að hann hefði sér til nauðþurfta hvað þá heldur meira. Stofnskrá sjóðsins kom út 1760, sem fyrr er frá sagt, og er þar svo á kveðið, að Jón fái árlega vexti af 3000 ríkis- dölum, en Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson af 1500 rd. hvor. Þegar einhver þessara þriggja fer frá, verSi styrkþegar aðeins tveir, og fái sá eldri í starfi vexti af 3600 rd., en hinn af 2400 rd. Þetta ár varð Bjarni landlækn- ir, en ekki hækkaði styrkur Jóns þó, eins og stofnskráin kvað á um, enda vissi Jón ekki og fékk aldrei að vita um ákvæði henn- ar. í sjóðsbók Árnanefndar stendur, að hann hafi fengið 150 rd. á ári frá 1751, en ékki eru til reikningar fyrir nema rúmlega 90 rd. á ári til hans þarfa. Þegar þýzki skraddarinn og kona hans dóu 1770, með fárra mánaða millibil>. var Jón á hrak- hólum í fyrstu, en fékk loks inni hiá gamalli, danskri ekkju, og dóttur hennar, sem var á aldur við Ragnhildi. dóttur Jóns. Þar virðist honum hafa liðið vel það sem eftir var ævinnar. 1773 segir hann svo í bréfi: „Eigi hefi ég ennþá í sinni að fara til þessa míns vonda fósturlands, meðan ég get hér við tollað." Hann gat þar við tollað sex ár í viðbót, unz hann kvaddi þessa jarðvist 17. júní 1779. Árnasióður sá um Framhald á bls. 37. 3. tw. VIKAN 23

x

Vikan

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vikan
https://timarit.is/publication/368

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.