Árbók VFÍ - 01.06.1992, Blaðsíða 231

Jaröskjálftasvæði Suðurlands 229
3.1 Hvernig spenna leysist út á svæöinu
Megnið af þeirri spennu sem hleðst upp við bjögun (strain) skorpunnar á Suðurlandi leysist út í
jarðskjálftum. Hluti spennunnar jafnar sig með hægfara hreyfingum eða skriði. Einnig virðist
sem spenna losni af austasta hluta svæðisins í eldgosum, t.d. gosum í Heklu.
Hreyfingar á svæðinu verða yfirleitt ekki sem einangraðir atburðir. Jarðskjálftar ganga
gjaman yfir í hviðum eins og síðar verður vikið að. Heklugosum hafa stundum fylgt skjálftar
vestar á svæðinu og í kjölfar nákvæmari mælinga virðist sem fiðringur fari um svæðið í kjölfar
slíkra gosa.
Eins og áður greinir virðist rekhraðinn ekki vera jafn. Þannig virðist sem að á sumum tíma-
bilum sé meiri hreyfing en á öðrum. Umbrotin við Kröflu á árunum 1975-1984 eru dæmi um
mikla hreyfingu. A árunum 1783-1789 var eins og slíkt rektímabil gengi yfir á Suðurlandi. í
byrjun maí 1783 hófst gos út af Reykjanesi og í lok sama mánaðar byrjuðu Skaftáreldar. í
ágúst 1784 urðu einhverjir mestu jarðskjálftar sem vitað er um á Suðurlandi. Sumarið 1789
varð loks mikið landsig við Þingvelli og jarðskjálftar þar og á Hengilssvæðinu.
Sem fyrr segir eru því takmörk sett hve bergið getur gengið mikið til áður en skorpan
brestur. Þetta gerist annaðhvort með snöggum hætti í jarðskjálftum eða að skorpan skríður til
án þess að meiriháttar jarðskjálftar fylgi.
3.1.1 Jarðskjálftar
Þegar litið yfir skjálftasögu Suðurlands virðist sem spenna leysist út á öllu jarðskjálftasvæðinu
á u.þ.b. 140 árum. Athuganir á skjálftum fyrir 1700 benda til að þetta hafi gerst a.m.k. einu
sinni á tímabilinu 1200-1400 og aftur 1500-1700. (Páll Halldórsson, 1991). Ef skoðað er tíma-
bilið frá 1700 hefur allt svæðið leyst út tvisvar. Þetta segir ekkert um þann tíma sem líður milli
einstakra skjálfta, heldur aðeins um þann tíma sem svæðið allt þarf til að létta á sér. Það er
mjög misjafnt hvernig skjálftavirknin hefur dreifst á þetta tímabil. Þannig var svæðið að losa
sig við spennu megnið af 18. öldinni meðan það tók aðeins 16 ár (1896-1912) í kringum síðustu
aldamót (Ragnar Stefánsson og Páll Halldórsson, 1987). Þó að þessi vitneskja segi okkur ekk-
ert um það hvað langt kunni að líða milli einstakra atburða, gefur hún vísbendingu um það
hversu oft skjálftar verða á tilteknum stöðum á Suðurlandsundirlendinu. Ef skoðað er tjónakort
Sveinbjarnar Björnssonar (Guðjón Petersen o.fl., 1978) sést að frá 1700 hafa bæir hrunið tvisvar
sinnum á mestum hluta svæðisins, en á mun minna svæði hafa bæir fallið oftar.
Oft er eins og Suðurlandsskjálftar gangi yfir í hviðum. Þessar hviður eru misjafnar, bæði
hvað þær taka langan tíma og til hve mikils hluta af svæðinu þær taka. Mesta skjálftahviðan
sem við þekkjum var 1896, þá leystist nær allt svæðið út á tveimur vikum. Árið 1784 leystist
stór hluti af svæðinu út á tveimur dögum. Það má einnig líta svo á að skjálftarnir 1732 og 1734
tilheyri sömu hviðunni, sem þá tók u.þ.b. 12 ár. Skjálftanum 1912 á Rangárvöllum fylgdi
engin skjálftahviða enda höfðu aðrir hlutar svæðisins leyst út í skjálftunum 1896. Það einkennir
þessar hviður að þær hefjast austarlega á svæðinu og færa sig vestur eftir því.
Sögulegar heimildir sýna að skjálftavirknin er ekki eins á öllu svæðinu. Þannig virðast
skjálftarnir stækka eftir því sem austar kemur á svæðið. Þetta bendir til þess að skorpan sé við-
námsmeiri þegar austar dregur. Þetta er þó ekki einhlítt. Á mynd 3 er sýnd áætluð uppsöfnuð
bjögun í jarðskjálftum á Suðurlandi frá 1700. Gengið er út frá því að bjögun í hverjum
jarðskjálfta jafnist á við kvaðratrót orkunnar sem leystist út í skjálftum. Myndin byggir því á
áætlaðri stærð og staðsetningu jarðskjálfta á Suðurlandi frá 1700. Hún sýnir að uppsöfnuð