Þjóðlíf - 01.06.1989, Blaðsíða 28

ERLENT
Verkamannaflokkur í
endurhæflngu
Stjórnmál í Bretlandi á 10 ára afmæli ríkisstjórnar Thatchers
Verkamannaflokkurinn hefur enn einu sinni
tekið sjálfan sig til endurskoðunar í þeim
tilgangi að reyna að sigra Ihaldsflokkinn í
kosningum, en nú hefur Thatcher farið með
völd í heilan áratug.
I síðustu þrennum kosningum hefur
Verkamannaflokkurinn beðið lægri hlut
fyrir Ihaldsflokknum. Nú þegar kjörtímabil-
ið er að verða hálfnað og ríkisstjórn Tha-
tchers fagnar 10 ára afmæli spyrja menn hver
annan hvort flokkurinn geti brotist úr þessari
löngu útlegð frá stjórnarsetrinu í Whitehall
og sigrað í næstu kosningum. Er Verka-
mannaflokkurinn endanlega búinn að glata
valdastöðu sinni eða á hann aðeins við tíma-
bundna erfiðleika að stríða? Endurspegla
ósigrar hans á níunda áratugnum varanlegar
breytingar í breskum stjórnmálum?
Aður en menn draga víðtækar ályktanir af
kosningagengi Verkamannaflokksins er rétt
að minnast þess að hann hefur áður tapað í
þrennum kosningum í röð. Þetta gerðist á
sjötta áratugnum og stjórnaði íhaldsflokkur-
inn þá samfellt í 13 ár, frá 1951 til 1964.
Vangaveltur manna núna minna um margt á
það sem sagt var eftir þriðja kosningaósigur
Verkamannaflokksins 1959, fylgismenn hans
leituðu ákaft að skýringum á óförunum og
róttækt endurmat fór fram á stefnu flokks-
ins.
Sú spuning var áleitin, þá eins og nú, hvað
réði gengi flokksins í kosningum. Sumir
töldu að Verkamannaflokkurinn væri á
óumflýjanlegri hnignunarbraut vegna þess
að meginstoð flokksins, hin hefðbundna
stétt ófaglærðra verkamanna, væri að drag-
ast jafnt og þétt saman og gæti hann engin
áhrif haft þar á. Aðrir voru bjartsýnni og
trúðu því að gæfa stjórnmálaflokkanna — og
höfðu þá aðeins stóru flokkana tvo í huga —
sveiflaðist eins og pendúll fram og aftur milli
sigurs og ósigurs. Stjórnarflokkur hlyti fyrr
eða síðar að verða óvinsæll og missa fylgi til
stjórnarandstöðunnar sem tæki við stjórnar-
taumum og svo koll af kolli. Enn aðrir sögðu
að ekkert væri hægt að alhæfa í þessu efni,
tilviljun ein hafi ráðið því að Verkamanna-
flokkurinn tapaði þrisvar í röð, vegna þess
að sérstakar aðstæður í hvert skipti hafi verið
honum andsnúnar.
Vegferð flokksins 1964-1979
Þegar til skemmri tíma er litið stóðst fyrsta
skýringin ekki próf reynslunnar. Þrátt fyrir
að ófaglærðu verkafólki fækkaði stöðugt,
tókst Verkamannaflokknum að sigra í næstu
fjögur skipti af fimm, þ.e. í kosningunum
1964, 1966 og tvennum kosningum 1974.
Aðeins í kosningunum 1970 beið flokkurinn
lægri hlut fyrir íhaldsflokknum. En þetta
voru engir yfirburðasigrar. Kosningakerfið
tryggði Verkamannaflokknum þingmeiri-
hluta með hlutfallslega færri atkvæðum en
þegar hann var í stjórnarandstöðu á sjötta
áratugnum.
Þegar til lengri tíma er litið skyldu menn
þó ekki afskrifa áhrif þau sem langtíma-
breytingar á stéttaskiptingunni geta haft á
kosningahegðun manna. Stjórnmálaviðhorf
þjóðfélagshópa eru að vísu ekki jafn einsleit
og stöðug og áður, en ennþá er fylgi við
bresku flokkana að verulegu leyti stéttbund-
ið. Tryggasta stuðningshópi Verkamanna-
flokksins, ófaglærðu verkafólki, hefur fækk-
að á undanförnum áratugum á sama tíma og
hefðbundnum stuðningshópum íhalds-
flokksins (sérfræðingum og fólki við skrif-
stofu- og stjórnunarstörf) hefur fjölgað mik-
ið. Þegar á heildina er litið hefur þessi þróun
verið Verkamannaflokknum óhagstæð og
gerir meiri kröfu til þess að hann öðrum
flokkum fremur aðlagist breyttum aðstæð-
um, finni sér nýjan fylgisgrunn til að byggja
á. Enn sem komið er hefur þó flokknum ekki
tekist að koma sér upp traustu fjöldafylgi
meðal vaxandi þjóðfélagshópa sem leyst
gætu hina gömlu af hólmi. Hvernig flokkn-
um vegnar að vinna á sitt band „hina nýju
millistétt" eða„ hvítflibbalaunþegana" mun
ráða úrslitum um styrk hans í framtíðinni.
Pendúlkenningin á ekki illa við ríkisstjórn-
irfram til 1979. Stjórnarflokkar töpuðu frek-
ar vegna óvinsælda sinna en aðdráttarafls
stjórnarandstöðunnar. En þessar sveiflur
milli sigurs og ósigurs voru langt frá því að
vera reglulegar pendúlhreyfingar. Þar ráða
kringumstæður í hvert skipti eða óvæntir at-
burðir, hvort pendúllinn sveiflast til baka.
Harold Wilson, formaður Verkamanna-
flokksins, boðaði til kosninga 1970 þegar
skoðanakannanir sýndu að flokkurinn
Neil Kinnock hefur sterk tök á Verka-
mannaflokknum núna. En formanns-
staðan er í veði í næstu kosningum.
myndi sigra, en úrslit fóru á annan veg. Her-
ská verkalýðshreyfing gerði út af við íhalds-
stjórn Edward Heaths 1974, en slík andstaða
hefur ekki velt ríkisstjórn Thatchers um koll.
Langt í frá.
Ófarir á níunda áratugnum
Á níunda áratugnum hefur pendúllinn
hætt að sveiflast. Gæfan hefur verið Verka-
mannaflokknum öndverð í þrennum kosn-
ingum, 1979, 1983 og nú síðast 1987. Erfið-
leikar flokksins felast í tvennu. í fyrsta lagi
hefur losnað um tveggjaflokka-kerfið og
aðrir flokkar, einkum Frjálslyndi flokkurinn
(sem nú kallast Social and Liberal Dem-
ocrats, SLD, eftir samruna við Jafnaðar-
mannaflokkinn, SDP), hafa sótt í sig veðrið.
Báðir stóru flokkarnir hafa tapað fylgi síðan
1959, en Verkamannaflokkurinn hefur tap-
að meira.
Áður fyrr lenti langmest af stjórnarand-
stöðufylginu hjá öðrum hvorum stóru flokk-
anna, en á áttunda og níunda áratugnum
hafa aðrir flokkar fengið stærri skerf af at-
kvæðum en áður. Stjórnarandstaðan er því
rækilega klofin á meðan stærsti flokkurinn
þarf færri atkvæði til að hljóta meirihluta
þingsæta. Þetta sést skýrt á því að íhalds-
flokkurinn hefur á níunda áratugnum notið
minna hlutfallslegs fylgis en stjórnarandstað-
an á fimmta og sjötta áratugnum.
I öðru lagi hefur Verkamannaflokkurinn
sjálfur átt lengi í kreppu vegna átaka hægri
og vinstri armsins um áhrif og hafa þau átt
drjúgan þátt í að styrkja aðra stjórnarand-
stöðuflokka. Á áttunda áratugnum óx vinstri
arminum ásmegin og náði hann sterkum tök-
Þingkosningar í Bretlandi 1970-1987
1970 1974 1974 1979 1983 1987
feb. okt.
íhaldsfl. 46,4 37,9 35,8 43,9 42,4 42,2
Verkam.fl. 43,0 37,1 39,2 36,9 27,6 30,8
Kosningabandalag frjáisl. og jafnaðarm. 25,4 22,6
28