Þjóðlíf - 01.06.1989, Blaðsíða 34

ERLENT
Hitler á leið úr fangelsi eftir misheppnaða
stjórnarbyltingu árið 1924.
göngu um kosningar til stjórnlagaþings í
janúar 1919. Var stjórnarskrá hins nýja þýska
lýðveldis samþykkt í borginni Weimar, 11.
ágúst 1919.
Stjórnarskrá Weimarlýðveldisins hafði í
för með sér veigamiklar breytingar á valda-
kerfi landsins. Þjóðþingið, „Ríkisdagurinn"
svokallaði, varð nú helsta valdastofnun
landsins, og kanslari og ráðherrar bundnir
meirihluta í honum. Hins vegar voru forseta
landsins, sem kjörinn skyldi í beinum kosn-
ingum, einnig tryggð mikil völd: hann gat, ef
„öryggi ríkisins var ógnað“, skipað kanslara
að eigin geðþótta og þar með í rauninni tekið
landstjórnina í sínar eigin hendur. Þetta
ákvæði reyndist síðar afdrifaríkur þáttur í
falli Weimarlýðveldisins.
Kosningakerfi Weimarlýðveldisins var
mjög frábrugðið því sem gilti á keisaratíman-
um. I stað hinna gömlu einmenningskjör-
dæma var komið á hreinni hlutfallskosningu.
Þegar kosningaúrslit úr Weimarlýðveldinu
eru skoðuð kemur þannig í ljós, að ótrúlega
lítill munur var á atkvæðahlutfalli annars
vegar og hins vegar þingmannahlutfalli
flokka. Þetta olli því að smáflokkar áttu ein-
att möguleika á að koma mönnum inn á
þing, og allt að fimmtíu flokkar buðu fram
lista í einstökum kosningum.
Þýskar konur fengu í fyrsta sinn kosninga-
rétt í kosningunum til stjórnlagaþingsins í
janúar 1919. Það er kaldhæðnisleg staðreynd
að Rosa Luxemburg einhver helsti baráttu-
maður fyrir jafnrétti og lýðfrelsi í landinu var
myrt aðeins fjórum dögum fyrir þessar kosn-
ingar og fékk því aldrei að taka þátt í neinum
opinberum kosningum í landinu. Það er
einnig kaldhæðnislegt, að jafnaðarmenn sem
ávallt höfðu barist harðast fyrir því að konur
fengju kosningarétt í landinu, hlutu ávallt
minni stuðning kvenna en karla í kosningum
í Weimarlýðveldinu.
Jafnaðarmenn voru óefað „feður“ Weim-
arlýðveldisins og mynduðu burðaraflið í
landstjórninni á fyrstu árum þess. Þeir fylgdu
„hægfara sósíalisma", og vildu fyrir alla
muni forðast byltingu í sovéskum stíl. Um-
bætur þær sem stjórnarskráin kvað á um
voru þó verulegar og nánast byltingarkennd-
ar á þeirra tíma vísu. Til dæmis var átta tíma
vinnudagur lögbundinn í landinu.
Hins vegar var Kommúnistaflokkurinn
sem stofnaður var í ársbyrjun 1919 andvígur
lýðveldinu. Þjóðþingið var að dórni komm-
únista „verkfæri ríkjandi valdastétta í land-
inu“ og engan veginn til þess fallið að
„hrinda markmiðum byltingarinnar í fram-
kvæmd“. í samræmi við þetta tóku kommún-
istar aldrei sæti í ríkisstjórnum Weimarlýð-
veldisins, sem alls urðu 21. Deilur þeirra og
jafnaðarmanna mögnuðust er nær dró lokum
lýðveldisins, og eftir fyrirskipun Komintern,
sem stjórnað var frá Moskvu Stalíns frá 1928
um að jafnaðarmenn væru höfuðandstæð-
ingar kommúnista um allan heim, ríkti að
34