Þjóðlíf - 01.06.1989, Side 35

ERLENT
heita mátti fullur fjandskapur með þessum
flokkum.
Lýðveidi án lýðveldissinna
Meginveikleiki Weimarlýðveldisins fólst
frá upphafi í því að aldrei var í rauninni
traustur meirihluti á þingi sem hlynntur var
lýðræði. Á hægri væng stjórnmálanna voru
gamaldags íhaldsflokkar sem í grundvallar-
atriðum voru andsnúnir stjórnarskrá lýð-
veldisins. Einnig var í sumum atriðum óvíst
hvort miðjuflokkarnir sem fyrst og fremst
voru studdir af kaþólikkum, studdu í raun-
inni lýðveldið. Er þá ónefndur Nasistaflokk-
urinn sem fyrst lét ekki í rauninni að sér
kveða fyrr en árið 1930. Weimarlýðveldið
hefur verið nefnt „lýðveldi án lýðveldis-
sinna“ og það sannaðist fyrst rækilega árið
1925, þegar Hindenburg, hershöfðingi,
frambjóðandi „andstæðinga lýðveldisins“
var kjörinn forseti landsins.
Illa gekk yfirleitt að mynda ríkisstjórnir á
tímum Weimarlýðveldisins og þær sátu stutt-
an tíma í senn. Fimmtíu flokkar og 21 stjórn
segja sitt um það. Líkt og áður sagði áttu
tíðum að þeim aðild flokkar sem í raun voru
fráhverfir ríkjandi stjórnskipulagi.
Fall síðustu þingræðis-
stjórnarinnar
Mars 1930 í þýskri sögu. Lýðræðislegt
stjórnskipulag stendur á brauðfótum.
Heimskreppan, sem hófst haustið 1929 er
farin að segja alvarlega til sín í þýsku þjóðfé-
lagi. Við völd er sam-
steypustjórn jafnaðar-
manna, miðflokkanna og
hægriflokksins DVP
(Deutsche Volkspartei).
Undir forystu Gustavs
Stresemanns, utanríkis-
ráðherra, átti þessi flokk-
ur þokkalegt samstarf við
jafnaðarmenn en eftir
fráfall hans árið 1929 er
tekið að harðna á daln-
um. Öfl innan þessa
hægriflokks vilja stjórn-
ina feiga og þar með lýð-
veldið, einkum ýmsir
stórkapítalistar sem ráða
ferðinni að verulegu leyti
í flokknum. Kreppan
veldur því sömuleiðis að
þanþol hinnar breiðu
stjórnar minnkar stöð-
ugt. Spurningin er sú:
Hverjir eiga að bera
byrðar kreppunnar?
Hægrimenn innan stjórn-
arinnar vilja minnka at-
vinnuleysisbætur og auka
ráðstöfunarfé fyrirtækj-
anna, jafnaðarmenn taka
það ekki í mál: Atvinnuleysisbæturnar verða
því til að sprengja stjórnina í mars 1930.
Petta er vendipunktur í sögu lýðveldisins:
Fall síðustu stjórnarinnar sem studdist við
þingmeirihluta.
Eftir þetta tekur við nýtt skeið. Tímabil
„forsetastjórnanna“, sem stóð fram í mars
1933.
Líkt og áður sagði var í stjórnarskrá
Weimarlýðveldisins ákvæði um það að for-
seti landsins gæti í neyðartilfellum tekið
landstjórnina í sínar hendur, skipað kanslara
að eigin geðþótta sem ekki styddist við þing-
meirihluta. Hindenburg forseti greip nú til
þessa ráðs; — í samráði við hina gömlu
valdastofnun, ríkisherinn (Reichswehr),
valdi hann íhaldssaman stjórnmálamann,
Heinrich Briining að nafni til embættisins. í
samráði við forsetann gerði hann þegar áætl-
anir um stjórnarskrárbreytingar sem miðuðu
að því að eyða þingræði í landinu, gera ríkis-
stjórnina óháða Ríkisdeginum.
Jafnaðarmenn vörðu stjórn Brunings van-
trausti allt fram á mitt ár 1932, að Hinden-
burg setti Bruning af. Af hverju þoldu jafn-
aðarmenn þessa hægrisinnuðu stjórn? Pað er
einhver umdeildasti þátturinn í sögu þýska
jafnaðarmannaflokksins. Ein helsta skýring-
in er þó líklega ótti við að bera beina ábyrgð
á stjórnarathöfnum sem kæmu sér illa fyrir
alþýðu manna. Kommúnistaflokkurinn var í
greinilegri sókn á þessum tíma; hann var
hreint stjórnarandsöðuafl og einkum at-
vinnuleysingjar flykktust hópum saman til
stuðnings við hann. Þessa þróun óttuðust
jafnaðarmenn mjög.
Nasistar og stórkapítalistar
í september árið 1930 voru haldnar kosn-
ingar í landinu sem einkenndust fyrst og
fremst af gífurlegum sigri flokks sem áður
hafði ekki látið verulega að sér kveða í land-
inu: Nasistaflokksins (NSDAP) sem hlaut
18.3 prósent atkvæða. í kosningunum 1928
hafði hann einungis fengið 2,6 prósent. Fylgi
sitt hlaut Nasistaflokkurinn fyrst og fremst
frá gömlu hægriflokkunum og frá ungum
kjósendum sem ekki höfðu áður tekið þátt í
kosningum.
Fylgisaukning Nasistaflokksins haustið
1930 þýddi að ýmsir áhrifamenn á hægrivæng
stjórnmálanna tóku að kynna sér betur
stefnu þessa nýja flokks. Nasistar voru hins
vegar of tvöfaldir í roðinu til þess að hefð-
bundnir íhaldsmenn gætu sætt sig við flokk-
inn. Þrátt fyrir að nasistar eins og Hermann
Göring og Gregor Strasser ættu ágæt sam-
skipti við t.d. stórkapítalista og fengju fjár-
framlög frá þeim var flokkurinn í heild ekki
verulega fýsilegur kostur fyrir þá. í kosn-
ingaáróðri boðuðu nasistar þjóðnýtingu
banka og stórfyrirtækja og fasíska stjórn at-
vinnuveganna, þar sem verkalýðsfélögum og
samtökum atvinnurekenda skyldi steypt
saman. Einnig studdu nasistar oft verkfalls-
menn á þessum árunt og það varð ekki til að
auka fylgi þeirra meðal stórkapítalista.
Nasistar reyndu að höfða til sem breiðasta
hóps kjósenda og tíndu ávallt til eitthvað sem
falla átti sérhverjum þjóðfélagshópi vel í
geð: verkamönnum var lofað „raunveruleg-
um þjóðlegum sósíalisma“ en á sama tíma
lofaði Hitler stórkapítal-
istum því að „einkaeign-
arrétturinn skyldi í heiðri
hafður“.
Hrifning stórkapítal-
ista af Hitler var ávallt
takmörkuð. Hann reyndi
iðulega að ná fundi
þeirra, bauð t.d. eitt sinn
á árinu 1931 nokkrum
helstu þeirra, m.a. for-
seta sambands iðnrek-
enda Gustav Krupp von
Bholen, til bjórdrykkju,
en enginn mætti. Pað var
ekki fyrr en á hinni frægu
samkomu í Dússeldorf
26. janúar 1932 að Hitler
náði í fyrsta sinn raun-
verulega til stórkapítal-
ista. Metþátttaka var á
þessum fundi í „Iðnaðar-
klúbbnum" svonefnda,
sent einungis voldugustu
menn á peningasviðinu
fengu aðgang að. Hitler
átti alltaf auðvelt með að
haga orðum sínum eftir
því sem við átti og þarna
hélt hann ræðu almenns
Stuðningur kaþólikka við þýska nasistaflokkinn var mun minni en mótmæl-
enda. Engu að síður sýndu margir kaþólskir kirkjufeður „Leiðtoganum"
tilhlýðilega virðingu, — og hollustu.
35