Tímarit Máls og menningar - 01.12.1996, Side 18

svona er þetta oft með alræðisöflin, eftirá skilur enginn hvers vegna í
ósköpunum viðkomandi þjóð gat liðið þetta án þess að bregðast við með
byltingu.
í öðru lagi líst mér ekki vel á þessa þróun í átt að borgríkinu. Ég er hræddur
um að við séum að tapa þeirri þjóðríkisfjölbreytni í mannlífi sem þrátt fyrir
allt hefur verið hér á landi alla þessa öld. Það myndaðist undarlegt nokk
ekkert tómarúm þó bændamenningin gamla dæi jafn fljótt og kyrfilega og
hver önnur steinaldarmenning í þriðja heiminum, án þess að neitt sprytti
upp af henni. Það tók annað við, og því fylgdi fjölbreytt mannlíf. Nú er hins
vegar uggvænleg þróun að gerast með hraði. Kreppan sem búið er að
samningsbinda í sveitunum er til dæmis að brjóta niður bændur. Þetta fólk
sem til skamms tíma var bara helvíti gott með sig, þurfti ekkert að láta segja
sér hlutina er upp til hópa farið að fíla sig eins og ómaga og tala eins og DV.
í þorpunum er stefnan að hagræða öllu í drep. Hvernig halda menn að
mannlífið yrði þar ef LÍÚ tækist að drepa alla smáútgerð endanlega þannig
að eftir stæði eitt útvegsfyrirtæki per þorp. Þar með væri horfin heil stétt
manna og hafnirnar yrðu ekki þær miðstöðvar sem þær hafa verið. Ég er
hræddur um að mörgum myndi bregða við að sjá ekkert líf þar lengur nema
helst þegar þessir tuttugu og fimm bílar renna sem snöggvast niður á bryggju
að sækja frystitogaraáhöfnina. Þetta eru svona dæmi. Mér finnst sem sagt að
við stefnum að aukinni einsleitni þegar okkur liggur á að auka fjölbreytni.
Ég hef enga trú á að það blómstri öflug borgríkismenning í Reykjavík án þess
að hún eigi öflugt bakland. Án þess er ég hræddur um að hún verði eins og
hver önnur smáborg, lítið annað en spegill þess sem að henni berst.“
En eruþessi viðhorfekki afturför tilþeirrar bcendamenningarupphafningar sem
ákveðinn hópurskálda ogmenntamanna barðistgegn á millistríðsárunum með
Halldór Laxness fremstan í flokki sem fulltrúa þeirra afla sem vildu iðn- og
borgarvæða landið? Halldór leitjú svo á að hlutverk skálda og listamanna væri
að skapa nýja menningu fyrir hið nýja þéttbýlissamfélag en ekki að syrgja
trillukarla og torfkofa.
„í bjartsýni sinni fyrr á öldinni sáu menn fyrir sér allt aðra þróun en við
höfum svo orðið vitni að. Það er ótrúlegt að sjá hvaða ítök rithöfundar höfðu
í samfélögum Evrópu á fyrri hluta aldarinnar. Stefan Zweig segir reyndar að
þessi áhrif hafi horfið í þýskumælandi löndum upp úr fyrra stríði en hér á
íslandi fara þau ekki að þverra fyrr en upp úr seinni heimsstyrjöld. Það var
fullkomlega raunhæff fyrir Halldóri að stór rithöfundur gæti haft gríðarlegt
vægi í menningarlegum efnum en það er alveg horfið núna, öll stéttin hefur
ekki viðlíka áhrif og einn maður áður. Þetta hefði Halldóri örugglega þótt
16
TMM 1996:4