Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Qupperneq 83

hafa farið fram en heimildir eru fyrir
því að kisturnar hafi verið mun fleiri
líkt og á Skeljastöðum og Haffjarðarey.
Stellingar líkamans
Í 48 tilvikum var hægt að greina
handastellingar þeirra beinagrinda sem
voru í úrtakinu. Við fyrstu sýn virðast
handastellingar vera nokkuð
mismunandi en stelling A sker sig
verulega úr hinum og er notkunin
augljóslega bundin við flokkinn Barn 1.
Tíðni stellinga A, AII, C og CII virðist
þó vera ráðandi en stellingar D og DII
sjaldgæfari. Hvað ræður vali á
stellingum er ekki vitað en þær hafa
töluvert verið rannsakaðar líkt og áður
kom fram. Hins vegar er ekki hægt að
nota handastellingar með tilliti til
atbeina og lífsferils barna. Notkunin er
of dreifð til þess og stjórnast
hugsanlega af staðháttum, einstaklings-
bundum óskum eða tískusveiflum á
hverjum tíma. Þegar staðsetning
grafanna er borin saman við handa-
stellingu er niðurstaðan sú sama, þ.e. að
dreifingin er of mikil og úrtakið þarf að
vera stærra.
Öll líkin höfðu verið lögð á bakið
nema í þremur tilvikum. Í Haffjarðarey
hafði einni beinagrindinni verið snúið á
grúfu þegar önnur gröf var tekin og því
ekki um ásetning að ræða. Öðru máli
gegnir um grafir sem rannsakaðar voru
á Hofstöðum en þar fundust beina-
grindur sem tilheyra flokknum Barn 1
liggjandi á annarri hvorri hliðinni. Ein
þessara beinagrinda var í tvöfaldri gröf.
Ekki er tekið fram hvort um svefn-
stellingu var að ræða eða mögulega um
staðbundin áhrif.

Lokaorð
Í þessari grein var reynt að varpa ljósi á
lífshlaup barna á miðöldum og gerð
tilraun til þess að skoða ævi þeirra sem
eina heild. Litið var á börn sem
gerendur og var atbeini þeirra skoðað
innan úrtaks rannsóknarinnar sem náði
yfir níu kaþólska kirkjugarða á Íslandi
og 134 grafir innan þeirra. Þannig var
horfið frá þeirri hefðbundnu áherslu,
sem áberandi er meðal bernsku-
rannsókna, að byggja nær eingöngu á
lífaldri barna. Í stað þess var tekinn
samhliða til rannsóknar félagslegur
aldur þeirra og umhverfi. Niðurstöður
eru í stuttu máli þær að ekki virðist hafa
verið litið á bernskuna sem eina heild á
kaþólskum tíma hérlendis.
Vísbendingar eru um að henni hafi
verið skipt í félagstengd aldursþrep sem
byggja á hugmyndum kirkjunnar.
Við gerð rannsóknarinnar, sem grein
þessi byggir á, kom skýrt fram hversu
afskipt börn hafa verið innan
fornleifafræðinnar í gegnum tíðina en
þetta virðist vera að breytast. Einnig er
greinilegt að barnafornleifafræði er
fræðigrein í mótun og hefur
rannsóknum innan hennar fjölgað á
síðustu árum. Með auknum sýnileika
__________
82
Þegar á unga aldri lifi ég enn
barna hefur komið í ljós að ríkjandi
aldursflokkar eru byggðir á vestrænum
viðmiðum og hefur það verið gagnrýnt.
Farið er að krefjast þess að félagslegir
þættir verði notaðir til jafns við
líffræðilegar greiningar þegar kemur að
aldursgreiningum. Einnig er uppi krafa
um að hugtakið aldur verði tekið til
endurskoðunar, því það er ekki hægt að
gera ráð fyrir sömu aldursflokkum við
fornleifafræðirannsóknir og ríkjandi eru
í dag.
Fáar fornleifarannsóknir á börnum
fortíðarinnar hafa farið fram hérlendis,
líkt og annarsstaðar. Nokkuð er hins
vegar til af upplýsingum um íslensk
miðaldabörn. Er þar helst að nefna
ýmsar sagnfræðilegar heimildir og
lagabálka frá 12. og 13. öld. Við skoðun
á þeim kom í ljós að ekki virðist hafa
verið litið á bernskuna sem eina heild
og að lífsferli barna á miðöldum hafi
einkennst af athöfnum eins og fæðingu,
skírn (u.þ.b. vikugömul), fermingu
(fyrir 12 ára) og loks fullorðinsaldri
sem gæti hafa verið náð 12 eða 16 ára.
Hvað varðar fornleifafræðilegt efni
þá var rannsóknin byggð á þeim þáttum
sem koma fram við uppgrefti á
barnsgröfum, þ.e. staðsetning innan
kirkjugarðs, notkun kistna, stellingar
handa og lífaldur við andlát. Skýrt kom
fram hér að nýta þarf betur kenningar
um atbeina barna en þannig er mögulegt
að skoða þau sem virka gerendur á
þeirra eigin forsendum.
Það kom í ljós við úrvinnslu
gagnanna að ritheimildunum og
fornleifunum ber nokkuð vel saman
hvað varðar hugmyndir um bernskuna.
Sem dæmi má nefna þá hefur þeim
aldurs- og félagstengdu viðmiðum sem
nefnd eru í Grágás að líkindum verið
fylgt í lífi barna á miðöldum. Hvað
varðar fornleifarnar þá virðist sem að
einkum staðsetning legstæða barna geti
gefið innsýn inn í hugarheim miðalda
og þar með líf barna. Kistunotkun og
handastellingar gögnuðust hins vegar
lítið við úrvinnslu því upplýsingar um
þessa þætti voru takmarkaðar.
Áður en hægt er að líta á börn sem
gerendur í fortíðinni, verður að vera
áþreifanleg sönnum á tilvist þeirra og
atbeina. Rannsaka þarf því bæði fleiri
kirkjugarða hérlendis frá þessum tíma
og eins er framfara þörf í kyn- og
aldurgreiningum barna. Einnig vantar
fleiri þverfaglegar rannsóknir á lífi
þeirra á þessum tíma. Það þarf t.d að
skoða hvernig daglegar athafnir þeirra
gætu hafa farið fram, lífslíkur þeirra,
híbýli, heilsufar og vinnuframlag.
Rannsóknir á þessum atriðum gætu
umbylt niðurstöðum þessarar
rannsóknar og sýnt fram á allt önnur
aldursþrep en hér koma fram. Þrátt fyrir
að mun stærra úrtak þurfi til þess að
geta dregið skýrari ályktanir um
bernskuna til forna, þá leikur ekki vafi á
því að félagslegir þættir, ásamt
líffræðilegum greiningum, geta varpað
nýju ljósi á hana. Með því að skoða
þessi atriði samhliða verður mögulega
hægt að forðast hin vestrænu viðhorf
sem virðast almennt ríkjandi við
aldursrannsóknir innan fornleifa-
fræðinnar.
__________
83
Ragnheiður Gló Gylfadóttir