Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Síða 96

að rannsaka kyngervi til þess að það sé
ekki sýnilegur strúktúr innan fornleifa-
fræðilegs efniviðar (Gilchrist 1999, bls.
26).
Sørensen telur ósanngjarnt að halda
því fram að fornleifafræði hafi verið
sein að taka inn hugmyndir femínisma
og hugtakið kyngervi inn í þekkingar-
fræði fagsins. Þegar slíku er haldið fram
sé verið að miða við greinar á við
félagsfræði og félagslega mannfræði,
og slíkur samanburður sé óhagstæður
fyrir báða aðila. Með því að saka
fornleifafræði um að vera ekki á sama
róli og félagsvísindalegar fræðigreinar
sé verið að vanmeta það hlutverk sem
þær gegndu í mótun hugmyndafræði
femínisma. Það sé því ekki að undra að
það hefði tekið fornleifafræði nokkuð
lengri tíma að aðlaga sig að nýjum
hugmyndum en þeir sem mótuðu þær
(Sørensen 2000, bls. 22-23).
Einn af þeim þáttum sem femínistar
gagnrýndu var hvernig framlagi kvenna
til fræðanna hafði verið haldið til hliðar
og hvernig karllægni hafði áhrif á hvaða
þættir völdust til rannsókna. Það sem
var þó varhugaverðast innan fornleifa-
fræðinnar að mati femínista, var sú
karllæga þekkingarfræði sem réði
ríkjum og lögðu þeir til að henni yrði
skipt út fyrir þekkingarfræði byggða á
kenningum femínisma (Gilchrist 1999,
bls. 24). Gilchrist veltir fram spurningu
Joan Gero þar sem hún spurði hvort
konur búi til eins þekkingu og karlar, og
hvort konur búi til þekkingu með sömu
aðferðum eða leiðum og karlar
(Gilchrist 1999, bls. 23).
Sørensen bendir á að þegar haldið er
fram sérstakri femínískri þekkingar-
fræði séu konum oft gefnir aðrir
eiginleikar en karlar þegar þeir snúa að
gáfum – þær sýni meiri hluttekningu,
hafi meira innsæi og þessir eiginleikar
móti sýn þeirra á fortíðina. Slíkar
kenningar hafa verið rökstuddar ýmist
með líffræðilegum eða samfélagslegum
áhrifaþáttum og hér er um greinilega
eðlishyggju að ræða þar sem konum er
ætluð önnur kunnátta til að þekkja, vita
eða hugsa á hátt en karlar. Með því að
eigna konum eiginleika sem byggjast á
tilfinningum er verið að vísa til þess að
konur hafi upplag sem sé andstætt
hlutum á við vísindalega nákvæmni og
hlutlægni (Sørensen 2000, bls. 36-37).
Sørensen telur að ef þekking kvenna
eða þekking um konur byggist
einvörðungu á kenningum femínisma
geti sú þekking orðið að enn einni
röddinni sem berist frá jaðrinum.
Þekkingin sem fengist með slíkum hætti
væri í hættu á að skipta einungis máli
hjá þeim fornleifafræðingum sem
leggðu stund á femínískar rannsóknir
(Sørensen 2000, bls. 36-37).
Lynn Meskell segir að hugðarefni
kynjafornleifafræðinga, eins og t.d. kyn,
kyngervi og stétt þurfi á engan hátt hafa
verið áhrifaþættir á sama hátt í
fortíðinni og þeir eru í dag. Þetta eru
atriði sem eru bundin menningu og
samfélagi fornleifafræðingsins og eru
því aðallega áhugaverð fólki innan
þeirra. Með þessu á hún þó ekki við að
þessir þættir eigi ekki að vera
rannsakaðir, heldur að meðvitund um
__________
96
Undir mold og steinum...
þá sé lykilatriði (Meskell 1999, bls. 59-
60).
Breytingin sem innleiðing kyngervis
sem hugtaks í orðræðu fornleifa-
fræðinnar fól í sér, segir Sørensen, er
ekki bætt staða kvenna innan
greinarinnar eða að þær birtist sem
stærri þáttur í fortíðinni en áður. Nei,
hún telur að það séu þær margvíslegu
birtingarmyndir kyngervis sem
fornleifafræðingar eru að reyna að
öðlast skilning á með leiðum
kennilegrar fornleifafræði sem hafi haft
hvað mest áhrif (Sørensen 2000, bls. 27
-29). Þetta lýsir vel muninum á nálgun
póstfemínismans og kynja-
fornleifafræðinnar á efniviðinn. Meskell
segir að á 10. áratugnum hafi kynja-
fornleifafræðirannsóknir einkennst af
áhrifum annarrar bylgju femínismans
þar sem leitað hafi verið að konum í
efniviðnum og rannsakaður var fatnaður
og skart í stað öldrunar, stöðu, kyns,
kynferðis og þjóðernis eins og póst-
femínisminn leitast við. Undir lok 10.
áratugarins segir Meskell þessa áherslu-
breytingu hafa átt sér stað innan kynja-
fornleifafræðinnar og hætt var að leita
að konum sem einsleitum hópi á
kostnað allra annarra (Meskell 2004,
bls. 195).
Sørensen telur það ekki vera hlut-
verk fornleifafræðinga að sýna fram á
að konur séu hluti af fortíðinni, því að
sjálfsögðu séu þær það. Með þá
vitneskju í farteskinu á þess í stað að
kanna og skilja hvernig samskipti
kyngervanna voru og hvernig
uppbygging samfélaga og hugmynda-
fræði höfðu áhrif á þessi samskipti og
að sama skapi hvernig samskipti
kynjanna/ kyngervanna mótuðu þessa
hugmyndafræði (Sørensen 2000, bls.
40).
Eitt af því sem Meskell telur að
kynjafornleifafræðingar hafi verið tregir
að gera hluta af sínu rannsóknarsviði er
að rannsaka karla og karlmennsku
(1999 bls. 61). Hún segir að það sé
fjarri lagi að til sé ein karlmennska sem
sé yfirfæranleg á alla hópa. Það sé ekki
til ein verkamannakarlmennska eða ein
karlmennska sem eigi við um svarta
karla. Umfjöllun um þennan marg-
breytileika karlmennskunnar skortir og
nauðsynlegt er að tengja hana inn á svið
kynjafornleifafræðinnar, að mati
hennar. Hún segir að frá upphafi
kynjafornleifafræðinnar hafi margir
karlkyns fornleifafræðingar verið
ásakaðir um karllægni í sínum
rannsóknum en hins vegar sé mjög
sjaldgæft að konur séu ásakaðar um
kynjamismunun, þó svo dæmi séu um
slíkt að hennar mati. Einnig telur hún
athyglisvert að hinar ýmsu túlkanir sem
snúa að körlum hafa ekki verið
gagnrýndar líkt og þær sem snúa að
konum. Hún telur að skýringuna sé að
finna í því að það hafi tekið sinn tíma
fyrir gagnkynhneigða karla að uppgötva
að kynjamismunun og kynjapólitík snýr
ekki einungis að konum og sam-
kynhneigðum (Meskell 1999, bls. 61-
62).
Þegar skoðuð er karllægni í
rannsóknum og sögu fornleifafræði sem
fræðigreinar og stöðu kvenna innan
__________
97
Sandra Sif Einarsdóttir