Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Síða 124

fornleifafræði, en oftar en ekki er
heimur sjómannanna skilgreindur og
túlkaður út frá sjónarhorni gagn-
kynhneigðra karla þar sem mismunandi
kyngervi eða kynhneigðir hafa sjaldan
verið kannaðar. Þá hefur Flatman einnig
sagt að sjávarfornleifafræði verði að
„koma út úr skápnum“ og hætta á að
spyrja nýrra spurninga (Ransley 2003,
bls. 146, þýð. höfundar).
Hér á eftir munu orð Flatman verða
notuð sem innblástur fyrir umfjöllun
um karlmennsku um borð í Pandóru.
Þar sem ekki er rúm til þess að rýna í
allar þær mögulegu birtingarmyndir
karlmennsku sem ræddar hafa verið hér
að ofan verður umfjöllunin takmörkuð
að mestu leyti við það að skoða hvernig
hinar mismunandi stéttbundnu karl-
mennskur, heiðursmaðurinn og grófi
vinnumaðurinn, mótuðu orðræðuna um
karlmennskur um borð. Athugað verður
hvernig þessi stéttaskipting hafði áhrif á
valdboðin um borð en einnig hvernig
þessi stéttaskipting olli því að
mismunandi gerðir kalmennsku voru
bundnar við tiltekna hluta skipsins.
Einstaka þættir orðræðunnar voru opnir
sumum körlum á skipinu en aðrir ekki.
Einnig verður athugað hvernig neysla á
ákveðinni efnismenningu varð til þess
að til urðu mismunandi kynjaðir heimar
um borð.
Karlmennska um borð í Pandóru
Á 18. öldinni voru nær allir
höfuðsmenn í sjóhernum af yfirstéttum
og sömuleiðis flestir liðsforingjar og
aðrir yfirmenn (Lewis 1960, bls. 228-
229). Höfuðsmaðurinn og liðs-
foringjarnir voru kallaðir hinir skipuðu
yfirmenn því þeir voru skipaðir með
bréfi konungs. Skipuðu yfirmennirnir
höfðu aðgang að setustofu og borðsal
yfirmannanna (e. wardroom) og voru
vanalega kallaðir „afturþilfars“ (e.
quarterback) því þeir höfðu einir rétt til
að ganga á afturþilfari skipsins (Lewis
1960, bls. 24). Þessir „afturþilfars“
yfirmenn voru yfirstéttin um borð og
ætlast var til þess að þeir væru
heiðursmenn og hegðuðu sér sem slíkir
(Lewis 1960, bls. 240). Hið félagslega
stigveldi skiptist því á milli þeirra sem
voru afturþilfars og þeirra sem sváfu og
borðuðu á neðra þilfarinu, þeirra
óbreyttu sjóliða sem í daglegu tali voru
kallaðir „lægraþilfars“ (e. lowerdeck)
(Lewis 1960, bls. 24).
Samhliða þessu félagslega stigveldi
var annað sem kalla má hið
atvinnutengda stigveldi þar sem stétta
munur var ekki einungis lagður til
grundvallar heldur einnig starf um borð,
aldur og reynsla (Lewis 1960, bls. 228).
Hver einasta manneskja og hvert einasta
starf um borð var gaumgæfilega metið
(Rodger 1988, bls. 25). Munur var
gerður á þeim sem voru reyndir
sjómenn og þeim sem voru það ekki
(Thrower 1972, bls. 45). Aldurinn gat
einnig skipt máli. Elsti maðurinn um
borð var vanalega höfuðsmaðurinn og
honum næstir í aldri voru undir-
foringjarnir. Ekki var óalgengt að
sjóliðar í breska flotanum væru annað
hvort rétt undir tvítugu eða rúmlega
þrítugir, auk nokkurra eldri manna og
mun yngri drengja (Rediker 1987, bls. __________
124
Að opna öskju Pandóru
156). Skrá yfir áhöfn Pandóru og
launagreiðslur gefa til kynna að
aldursdreifingin um borð hafi verið
meira eða minna dæmigerð fyrir
sjóherinn. Edwards höfuðsmaður var
elsti maðurinn um borð, 48 ára gamall
(Queensland Museum 2009).
Dvalarstaðir höfuðsmannsins,
annarra yfirmanna og sjóliðanna voru
æði misjafnir. Ætlast var til þess af
sjóliðunum að þeir hengdu upp hengi-
rúmin sín þegar um borð væri komið á
neðra þilfarinu. Hengirúmin voru oft
mjög nálægt hvert öðru og oftar en ekki
var einungis um hálfur meter á milli
fleta (Thrower 1972, bls. 76). Ef hafðir
eru í huga þeir auka menn og birgðir
sem voru um borð í Pandóru, vegna
óvenjulegs verkefnis hennar, má ætla að
enn minna bil hafi verið á milli rúma á
neðra þilfarinu en sá hálfi meter sem
nefndur var hér að ofan (Gesner 2000a,
bls. 4). Undirforingjarnir og höfuðs-
maðurinn höfðu hins vegar mun betri
aðstöðu. Höfuðsmaðurinn hafði sína
eigin káetu á efra þilfarinu sem
vanalega var kölluð „stóra káetan“ (e.
Great Cabin) á meðan undirforingjarnir
höfðu káetur í skuti skipsins á neðra
þilfarinu þar sem þeir borðuðu einnig
(e. wardroom) (Lewis 1960, bls. 234).
Um borð í Pandóru voru það
siglingafræðingurinn, gjaldkerinn og
læknirinn sem fengu eigin káetur í
skutinum auk liðsforingjanna þriggja
(Illidge 2002, bls. 72; mynd 3).
Segja má að hinar mismunandi
vistarverur hafi grundvallað mis-
munandi gerðir karlmennsku um borð
m.t.t. munaðar. Eins og greint var frá
áðan gat munaður verið merki um skort
á karlmennsku en þessi munur var káetu
sinni á efra þilfarinu niður á það neðra
því stóra káetan var gerð að einskonar
__________
125
Sindri Ellertsson Csillag

Mynd 2. Tvær birtingarmyndir karlmennsku á sjó: liðsforinginn (t.v) og sjómaðurinn (t.h).
Lagfært frá: Rodger 1988, bls. 222-223 (myndir 7 og 8).