Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Síða 152

megi deila um áreiðanleika þeirra, gefa
þær okkur nokkra innsýn í heim sem er
að mörgu leyti ólíkur okkar, en e.t.v.
líkari þeim sem landnámsmenn bjuggu
við. Eitt af því sem ritheimildirnar gefa
til kynna og gagnlegt er að hafa í huga
þegar kumlin eru skoðuð er hve gripir
gegna áberandi hlutverki í samfélaginu
og hve nánin tengsl virðast vera á milli
manna og hluta – sem einnig birtist
okkur í kumlunum. Sú mynd sem
ritheimildirnar gefa er af samfélagi þar
sem félagstengsl af ýmsu tagi, pólitísk
tengsl, stofnanir og valdasambönd eru
mynduð, treyst og viðhaldið með því
m.a. að byggja þau eða fela í hendur
efnislegum hlutum (gjöfum). Hávamál
sem og margar sagnanna gefa í skyn að
gjafaskipti hafi verið viðurkenndur og
mikilvægur hluti af samfélagskerfinu
þar sem gjöfin og afhending eða viðtaka
hennar markaði ekki endapunkt
samskipta heldur fremur upphaf tengsla
sem svo þurfti að viðhalda með frekari
gjafaskiptum (sjá Gurevich, 1992;
Hauken, 1991; Samson, 1991;
Vestergaard, 1991). Eðlilegt verður að
teljast að menn hafi nýtt sér slíkar
„framlengingar“ á eigin virkni eða
áhrifamætti í dreifbýlu samfélagi. Enda
gefa heimildirnar ennfremur til kynna
að hlutir eða gjafir voru ekki aðeins
hlutlægir tákngervingar, eða stað-
genglar, afstæðra félagstengsla heldur
voru hlutirnir sjálfir grundvallarþættir
sambanda og efnislegar staðfestingar
þeirra.
Gjafaskipti koma fyrir í ýmsum
samhengjum en virðast gjarnan tengd
helgisiðum í tengslum við umbreytingar
(e. transitional moments) í lífi
einstaklings, eða það sem Arnold van
Gennep (1960 [1909]) kallaði „the rites
of passage“. Það eru helgar athafnir eða
sviðsetningar í tengslum við t.d.
fæðingu, hjónavígslu eða dauða, þar
__________
152
Fé og frændur í eina gröf
Mynd 2. Hrosskuml á Hrífunesi. Kumlið er óvenju vandað, umlukið einfaldri hleðslu
vatnssorfinna steina. Hesturinn var búinn haugfé en í gröfinni fundust mél og gjarðarhringja
(Kristján Eldjárn, 2000:254).
sem sjálfs- og félagsvitund (e. self- and
social identity) viðkomandi einstaklings
og tengls hans við aðra breytast eða
riðlast. Sumar af þessum athöfnum, eins
og þær sem tengjast dauða, kalla því á
að hlutaðeigandi einstaklingar eða
samfélag komi saman í þeim tilgangi að
breyta, viðhalda eða treysta þau tengsl
sem í húfi eru. Það má gera ráð fyrir að
þessu hafi verið á sama veg farið í
forkristnu samfélagi hér á landi þar sem
kuml finnast gjarnan í námunda við bæi
eða má jafnvel tengja við ákveðna bæi
(sjá Adolf Friðriksson 2004a).
Ritheimildir gefa jafnframt til kynna að
greftrun hafi gjarnan verið í höndum
fjölskyldu og aðstandenda. Í sögunum
birtist einnig sú hefð að halda mönnum
erfi þar sem mikill fjöldi var saman-
kominn, stundum dögum eða jafnvel
vikum saman, og gestir voru gjarnan
leystir út með gjöfum í kveðjuskyni.
Við lát einstaklings er
óhjákvæmilegt að ójafnvægi komist á
þau félagstengsl eða innan þeirra
stofnana sem viðkomandi átti hlut að.
Dauðinn kallar því á að hlutaðeigandi
aðilar komi saman yfir jarðneskum
leifum hins látna og miðli málum eða
treysti böndin, meðal annars í gegnum
þá formlegu athöfn að miðla gripum,
þ.e. að gefa eða þiggja gjafir. Greftrunin
sem slík var því ekki (bara) helg athöfn,
eins og við þekkjum í dag, heldur ekki
síður pólitískur vettvangur. Taka þurfti
ákvarðanir um örlög nafntogaðra eða
dýrmætra gripa í eigu hins látna. Hver
skyldi taka við ábyrgð hins látna í
tilteknum samböndum eða stofnunum
með því að þiggja formlega viðtöku
sverðs eða nælu? Eða, á hinn bóginn,
hvaða hlutir eða dýr eiga að fylgja
hinum látna í dauðann? Að erfið gæti
enst svo dögum eða vikum skipti er
skiljanlegt þar sem varla var einhugur
um hvernig málum skyldi háttað. Það
átti til dæmis við um greftrun Gunnars
sem lýst er í Njálssögu, en Rannveigu
og Högna greindi þá á um örlög
atgeirsins. Rannveig, móðir Gunnars,
vildi halda honum til hefnda fyrir
Gunnar en Högni vildi að atgeirinn
fylgdi föður hans til Valhallar (Jón
Böðvarsson, 1971). Við þekkjum
hlutverk atgeirsins í framvindu
sögunnar, og þótt Högna og Rannveigu
greini á undirstrikar afstaða þeirra í
raun hið sama: að Gunnar og atgeirinn
eru eining. Aðskilin er einingin
ófullkomin og því ætti atgeirinn að
fylgja Gunnari í gröfina. Á sama tíma
getur atgeirinn, sem hluti af Gunnari,
fullkomnað hefnd hans. Að beina
sjónum að þessu myndmáli sagnanna er
gagnlegt vegna þess að það gefur í skyn
viðhorf til efnismenningar sem er okkur
framandi og undirstrikar hvernig hlutir
virka – hvernig hlutir gátu verið
órjúfanlegir partar af pólitískum
samböndum, vináttutengslum og
einstaklingum, og á lífsleið sinni gátu
sér eigið orðspor og vitund. Þetta er
mikilvægt að hafa í huga við túlkun
kumla vegna þess að það undirstrikar
mikilvægi þess að horfa á kumlið sem
heild eða einingu, og í stað þess að
einblína á það hvað einstakir þættir
þess eru sé horft á hvernig þeir hafa
orðið hluti af einmitt þessu mengi (sjá
Holtorf, 2002, 55). Aðdráttarafl __________
153
Þóra Pétursdóttir