Orð og tunga - 01.06.2006, Page 97

Orð og tunga - 01.06.2006, Page 97
Katrín Axelsdóttir: Hvað er klukkan? 95 Indíafara og á eftir því kemur eins og skýring: það er stund af nóni.5 Dæmi (2c-d) eru í ritum um tímatalsfræði og því ekki óvænt. Dæmi (2e) er í þýðingu og dæmi (2f) er í texta eftir Dana.6 Öll þessi dæmi, og önnur dæmi þessum ritum (sbr. nmgr. 4 og 5) eiga væntanlega rætur í erlendri menningu. Elstu dæmin í ritmálssafninu um að vísað sé til nákvæmari tíma en heillar stundar eru frá 17. og 18. öld. í þeim er vísað til hálftíma og kortera. (3) a. Kluckann 1 og 2 Qvarter (ÞÞCal, 97; 1692) b. játar þar, að klukkan sé þá eitt og 2 kvarter. (PVíd- Skýr, 73; fyrsti þriðjungur 18. aldar) c. er sú eyktin [...] mið á nóni, en byrjast klukkan hálf- gengin 2 (PVídSkýr, 57; fyrsti þriðjungur 18. aldar) d. Klukkan hjer um hálfgengin eður rjettara þrjú kvarter til sjö (JÓlGrv. ÁMSkr. 12, 32; mið 18. öld)7 í (3a-b) er talað um að klukkan sé 1.30 og orðalagið er ólíkt því sem tíðkast í nútímamáli. Þetta minnir á hvernig tekið er til orða í ýms- um erlendum málum, t.d. í frönsku: une heure et demie 'klukkan eitt og helmingi betur'. í (3c) er talað um að klukkan sé hálfgengin 2, án for- setningar, og í (3d) er svo forsetningin til. Þetta er ólíkt nútímamáli því að þar er yfirleitt forsetningin í höfð á eftir gengin, sbr. 3 hér á eftir.8 Þar að auki er gengin aldrei notað með hálfa tímanum í nútímamáli, 5Fleiri dæmi eru um klukkuna í ævisögu Jóns Indíafara, t.d. til þess að klukkan slær 10 fyrir miðdag; um þriðju stund eftir rniðdag; nær þriðju stund dags eftir miðdegi (Æfisaga Jóns Ólafssonar Indíafara 1908-1909:293, 302, 303). 6Dæmið er í reglum sem Christian Möller amtmaður, með aðstoð íslenskra lög- manna, tók saman. Athyglisvert er að oft er vísað til tíma dagsins í þessari málsgrein en aðeins einu sinni til klukkunnar: „Til lögréttu skal hringjast í fyrsta sinn að miðjum morgni, í annað sinn á dagmálum,... í þriðja sinn skal hringjast einnistundu eftir dag- mál, þegar klukkan er 10, en þá skulu allir innnefndir lögréttumenn að lögréttu komnir vera.... Síðan trakterist þau mál, sem þar koma, inn til miðmunda. Á miðmunda gangi menn að tjöldum til máltíðar. Á nóni sé hringt eitt sinn til lögréttu, og gangi menn þá þangað tafarlaust... og siti þar málum að gegna til náttmála." (Alþingisbækur íslands VIII 1949-1955:493^94). 7Dæmið er úr ævisögu Árna Magnússonar eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík og þar er að finna mörg önnur dæmi. í dagbókarskrifum Jóns og lýsingu hans á brunanum í Kaupmannahöfn 1728 er mjög oft vísað til klukku (sbr. Jón Ólafsson 2005) svo að það hefur verið Jóni tamt. 8Í nýrri útgáfu á skrifum Jóns Ólafssonar úr Grunnavík hefur á einum stað verið bætt við forsetningunni í á eftir gengin (Jón Ólafsson 2005:70), en það er óþarfi.
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116
Page 117
Page 118
Page 119
Page 120
Page 121
Page 122
Page 123
Page 124
Page 125
Page 126
Page 127
Page 128
Page 129
Page 130
Page 131
Page 132
Page 133
Page 134
Page 135
Page 136
Page 137
Page 138
Page 139
Page 140
Page 141
Page 142
Page 143
Page 144
Page 145
Page 146
Page 147
Page 148
Page 149
Page 150
Page 151
Page 152
Page 153
Page 154
Page 155
Page 156
Page 157
Page 158
Page 159
Page 160
Page 161
Page 162
Page 163
Page 164
Page 165
Page 166
Page 167
Page 168

x

Orð og tunga

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.