Náttúrufræðingurinn

Ukioqatigiit
Ataaseq assigiiaat ilaat

Náttúrufræðingurinn - 2014, Qupperneq 27

Náttúrufræðingurinn - 2014, Qupperneq 27
27 Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags Hallmundarkviða, eldforn lýsing á eldgosi Greint er frá athugunum á fornu kvæði sem kallað hefur verið Hall- mundarkviða. Í því er lýsing á eldgosi og afleiðingum þess og þar kemur einnig fram viðhorf fornmanna til náttúruhamfara af þessu tagi. Talið hefur verið að Hallmundarhraun í Borgarfirði hafi runnið í umræddu gosi. Færð eru rök að því að kvæðið sé ort af sjónarvotti eldsumbrotanna. Það er fremur torrætt en þegar rýnt er í textann frá náttúrufræðilegu sjónarmiði kemur í ljós að lýsingar þess bæta ýmsu við þá mynd sem jarðfræðingar hafa gert sér af gosinu, aðdraganda þess og afleiðingum. Samkvæmt Hallmundarkviðu hófst það með jarðskjálftum og skriðuföllum í fjöllum, síðan braust út eldur í eða við jökul, hraun runnu, hellar urðu til, vatnsföll breyttu farvegi sínum, rask varð í byggð og mannskaði, heitar lindir, sem menn böðuðu sig í, spruttu upp undan hrauninu. Kvæðið er ekki einungis lýsing á þessum atburðum, það er líka mikilvæg heimild um vangaveltur og umræður fornmanna um eldvirkni, ástæður eldgosa og þau reginöfl sem þar takast á. Frá náttúrufræðilegu sjónarmiði er Hallmundarkviða einn merkilegasti texti fornritanna. Náttúrufræðingurinn 84 (1–2), bls. 27–37, 2014 Árni Hjartarson Inngangur Landnámsmenn Íslands komu frá Skandinavíu og Bretlandseyjum og þekktu ekki til eldfjalla og eldvirkni nema hugsanlega af afspurn sunnan frá Ítalíu. Fljótlega hafa þeir þó orðið vitni að eldsumbrotum, bæði með beinum og óbeinum hætti. Mikið gos varð á Veiðivatnasvæðinu í upp- hafi landnámstíðar og þótt frum- herjar landnámsmanna hafi ekki séð til gosstöðvanna frá láglendinu urðu þeir vitni að gjóskufallinu sem dreifðist vítt og breitt um landið. Fljótlega hafa menn einnig orðið vitni að gjóskugosum í Vatnajökli, Mýrdalsjökli og Eyjafjallajökli. Fyrstu hraungosin sem menn sáu hafa hugsanlega orðið á Reykjanes- skaga en eldgosahrina virðist hafa orðið í Brennisteinsfjöllum á 10. öld, svokallaðir Kristnitökueldar. Talið er að Tvíbollahraun og Hellnahraun sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið þá.1,2 Aðalgígar þess eru í Grinda- skörðum og blasa við frá Reykjavík. Um svipað leyti varð mesta hraun- gos Íslandssögunnar þegar Eldgjá brann 934 og líklega hafa þær náttúruhamfarir bundið endi á landnámið. Eftir gosið hefur Ísland ekki þótt eftirsóknarvert til búsetu og þá dró mjög úr fólksflutningum til landsins. Hallmundarhraun í Borgarfirði er einnig talið hafa runnið á fyrstu áratugum byggðar í landinu, eins og nánar verður rætt um hér á eftir. Á landnámsöld hafa eldgos, eðli þeirra og orsakir, vafalítið orðið mikið umræðu- og umhugsunarefni fólksins sem var að koma sér fyrir í þessu nýja og einkennilega landi. Sennilega hafa einhverjir áttað sig á því að hér var um hliðstætt fyrir- brigði að ræða og þekkt var á Ítalíu Ritrýnd grein / Peer reviewed
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80

x

Náttúrufræðingurinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.