Bændablaðið - 24.05.2017, Side 48

48 Bændablaðið | Miðvikudagur 24. maí 2017
Erfið staða er hjá mörgum
sauðfjár bændum vegna lágs
afurðaverðs. Þrátt fyrir það
setti landsfundur Landssamtaka
sauðfjárbænda nýlega metnaðar-
fulla stefnu til ársins 2027, meðal
annars um kolefnisjöfnun og sjálf-
bærni til framtíðar.
Stefnan er metnaðarfull og sauð-
fjárbændum til sóma. Við þessar
aðstæður, metnaðarfulla umhverfis-
stefnu en slæma afkomu, tel ég
nauðsynlegt fyrir sauðfjárbændur og
annað sveitafólk að fara í vandlega
naflaskoðun og gera grundvallar-
breytingar, ekki síst á hugarfari.
Ég tel að tækifæri íslenskra sveita
séu mikil. En því miður er það stað-
reynd að drjúgur fjöldi Mörlanda vill
ekki vita sannleikann um sambýli
manns og náttúru á Garðarshólma
gegnum aldirnar. Því miður hefur
það verið svo að það jafngildir nærri
því ónýtu mannorði innan landbún-
aðargeirans að fjalla af hreinskiptni
um þessi mál.
Allir þekkja þá fullyrðingu Ara
fróða að Ísland hafi verið viði vaxið
milli fjalls og fjöru. Rannsóknir
bestu manna hníga að því að þetta
sé rétt. Talið er að skógar hafi þakið
fjórðung til þriðjung af flatarmáli
landsins og tveir þriðju hlutar lands-
ins verið grónir. Því miður er alþýða
ekki nógu meðvituð um þessa stað-
reynd. En hver er staðan í dag? Eftir
starf okkar í tólfhundruð sumur frá
landnámi blasir við hryggðarmynd.
Einungis rúmur þriðjungur lands er
gróinn. Þar af er stærstur hluti, um
fjórðungur landsins, rýrt mólendi,
sem hefur ákaflega litla framleiðni
og beitargildi. Tæpur helmingur
lands er lítt gróinn, hálfgróinn eða
mosavaxinn. Kjarr- og skóglendi
þekur um 1% landsins. Graslendi,
og ríkt mólendi nær ekki 10% þekju.
Við lestur fornsagna birtist manni
gegnum línurnar mynd af öðru
Íslandi en við þekkjum. Íslendingar
stunduðu þá kornrækt og stórbúskap
með kýr og svín. Skógurinn var
hogginn og í trjálundum þessa tíma
ríkti annað loftslag en við þekkjum
úr íslenskum sveitum nútíðar.
Á fyrstu öldum Íslandsbyggðar
var hér ríkidæmi sem ól af sér þann
arf sem skapaði sjálfsmynd okkar
þjóðar. Höfuðskáld norðurlanda,
Snorri Sturluson, var einn mesti
höfðingi Íslands í sinni tíð og bjó
stórbýli í Reykjaholti og átti bú víða
um Vestur- og Suðurland. Handritin,
einstakt framlag lítillar þjóðar til
heimsmenningarinnar, urðu til í
ríku samfélagi þjóðveldisaldarinn-
ar. Sögurnar okkar sýna okkur mynd
af landi sem var um margt ólíkt því
sem við þekkjum. Byggðamörk
voru hærri. Gróðurmörk voru hærri.
Styttra var milli áfanga en síðar varð
og auðveldara að ferðast milli lands-
hluta.
Landgæðum hnignaði
Snemma fór landgæðum þó að
hnigna. Í fornum sögum er greint
frá hnignandi landgæðum strax á 12.
og 13. öld. Skógurinn var felldur til
smíða, kolagerðar og annarra nytja.
Komið var í veg fyrir endurnýjun
bjarkanna með peningsbeit. Fram á
þennan dag má sjá birkiskóg vaxa
upp af gamalli rót þar sem land er
friðað fyrir beit, jafnvel þó ekki hafi
sést bjarkarhrísla á svæðinu fyrir
friðun. Öll rök hníga að því að skógar
hafi eyðst vegna landnáms manna.
Öskufall kæfir ekki skóga,
botngróður getur kafnað í öskunni
en hávaxinn trjá- og runnagróður
lifir áfram. Askan getur raunar nært
skóginn. Íslenskir skógar mynduðu
verndarhjúp kringum eldfjöllin.
Þegar þessarar verndunar naut ekki
lengur við hófst landeyðingin fyrir
alvöru.
Skógarnir voru undirstaða vel-
megunar á fyrstu öldum Íslands-
byggðar og við eyddum þeim, óaf-
vitandi um afleiðingarnar. Þó er þeim
ósannindum sífellt haldið fram að
kólnandi veðurfari og eldgosum sé
um að kenna. Fræðimönnum sem
benda á gögn máli sínu til stuðnings
eru útmálaðir „óvinir sauðkindarinn-
ar“, en það er einhver versta einkunn
sem hægt er að gefa fólki í íslensk-
um sveitum. Þar með hefst aldalöng
niðurlægingarsaga Íslendinga, sem
lýkur ekki fyrr en Íslendingar efnast
á fiskveiðum á tuttugustu öld. Á önd-
verðri nítjándu öld var hér „hnípin
þjóð í vanda“ í landi sem var á barmi
tortímingar vegna gróðureyðingar.
Afleiðing hnignandi landkosta
var aukin sauðfjárrækt
Svo óheppilega vildi til að í kjölfar
á eyðingu skóganna kólnaði loftslag
sem enn jók á hremmingar þjóðar-
innar. Kornrækt lagðist af og um
1600 dó íslenski svínastofninn út.
Afleiðing hnignandi landkosta var
aukin sauðfjárrækt. Hún þolir vel
óblítt veðurfar og er dugleg að hafa
uppi á gróðursneplum og mynda
afurðir á rýru landi. Sauðkindin er
táknmynd óláns og niðurlægingar
okkar þjóðar. Sauðkindin hefur
gagnast okkur vel, en því miður jók
hún einnig á hremmingar okkar.
Þess ber að geta að hnignandi
landgæði vegna skógareyðingar
og ofbeitar einskorðast ekki við
Ísland. Ótalmargar þjóðir glíma og
hafa glímt við sama vandamál og
Íslendingar. Við Miðjarðarhaf og í
Austurlöndum nær er ástand víða
gríðarslæmt. Óvíða hafa hörm-
ungarnar þó verið eins miklar og
hér á landi. Víðast hjá siðuðum
þjóðum hefur vörsluskylda búfjár
orðið regla, eftir því sem ég best veit.
Nefna má að í Bandaríkjunum hvarf
starfstéttin „kábojar“ nærri algjör-
lega þegar landeigendur þar vestra
hófu að girða land sitt af með gadda-
vír, til að koma í veg fyrir átroðning
annarra manna búfjár.
En hvernig standa málin nú?
Orðræða um sauðfé er öll hin undar-
legasta hér í landi. Þess er iðulega
krafist í umræðum um sauðfé að
viðurkennd sé hin dygga þjónusta
hennar við þjóðina gegnum aldirnar.
Setninguna „ekki má gleyma því að
sauðkindin hélt lífi í íslensku þjóð-
inni“ heyrir maður oft. Raunar virðist
þessi viðurkenning vera nauðsyn-
legur inngangur að allri umræðu
þar sem nokkuð er fundið þessum
búpening til foráttu. Nokkurskonar
ritningarlestur eða trúarjátning.
Fyrirtaksaðferð til þess að ávinna sér
hatur íslenskra sauðfjárbænda er að
tala um kindina sem t.d. bitvarg eða
meindýr. Slíkt er nærri því guðlast.
Hugarfarsvandinn
Sjaldnar er talað um íslensku mjólk-
urkúnna á þennan andaktuga hátt, þó
færa megi rök fyrir því að hennar
þáttur hafi verið mikilvægari við að
halda lífi í þjóðinni. Í hörðum árum
var sauðfé skorið niður frekar en
nautpeningur. Þetta íslenska óeðli
birtist að nokkru leyti í dálæti okkar
á Bjarti í Sumarhúsum. Illmennið
Bjartur, sem elskaði sauðfé en var
meinilla við kúna, hefur í augum
margra Íslendinga orðið að hetju.
Talað er um kindina sem kórónu
sköpunarverksins og sitthvað annað
má til telja. Vera má að með skrumi
þessu sé verið að fela minnimáttar-
kennd. Maður spyr sig.
Stundum fæ ég á tilfinninguna
að bændur landsins séu að reyna að
endurgreiða þessari skepnu þjónustu
sem innt var af hendi á fyrri öldum.
Því er oft tekið stirðlega af bænda-
fólki ef bornar eru nokkrar brigður
á meint gæði íslensks lambakjöts.
Raunar slær menn iðulega hljóða að
heyra slíka fullyrðingu. Því er oftlega
haldið fram sem sérstökum rökum
fyrir beit á örfoka landi að kjötið
verði óætt ef sauðpeningur fær ekki
að valsa frjáls um víð heiðalönd, oft
að stærstu leyti auðnir. Það hefur
nefnilega verið ákveðið að íslenska
lambakjötið sé besta lambakjöt í
heiminum, og jafnvel víðar. Það
er í hróplegu ósamræmi við þann
raunveruleika að nóg er til af óætu
íslensku lambakjöti. Margar sögur
hef ég heyrt af fólki sem hefur hent
lambakjöti óétnu því það var varla
bjóðandi hundum. Og ég hef lent í
því sjálfur.
Viðkvæmni sauðfjárbænda kemur
einnig í ljós ef vakið er máls á því að
nokkur óþægindi séu af lausagöngu
sauðfjár. Jafnvel ljáð máls á því að
meiri sómi væri að kindinni innan
girðingar heldur en utan. Það er þó
ekkert miðað við viðbrögðin sem fást
þegar minnst drepið er í hálfkæringi
á því að enn tíðkist ofbeit á beitar-
svæðum þessara loðnu vinkvenna
okkar. Það hefur nefnilega verið
ákveðið að þau mál séu öll komin
í lag. Að þetta sé besti heimur allra
heima. Að land sé í framför. Að
bændur hafi skilning á vandamálinu,
sem er samt í rauninni ekki til. Og
því óþarfi að ræða það.
Viðurkenning vandans
Ég fæ ekki séð að mikið rými sé til
þess að bæta sig þegar því er stað-
fastlega haldið fram að framleiðslu-
kerfið sé fullkomið. Til þess að leysa
vandamál eins og jarðvegseyðingu
þarf fyrst að viðurkenna að vanda-
málið sé til staðar. Það er sjaldnast
gert í þessari atvinnugrein. Frekar er
talað um eitthvað annað, t.d. villta
fuglastofna, hross og ágang ferða-
manna. Það má ræða þau mál sam-
hliða. En gæsir eru gæsir og kindur
eru kindur, eins og Einar í Undirhlíð
hefði orðað það.
Hin síendurtekna fullyrðing um
land í framför er áreiðanlega að
nokkru leyti rétt. Sjálfur hef ég séð
miklar breytingar á beittu og óbeittu
landi frá því að ég fór að muna eftir
mér. Fregnir herma að víða í létt-
beittu landi sé birki og víðir í mikilli
sókn, jafnvel svo að til (lúxus)vand-
ræða horfi. Þó er það ekki tilfellið
allsstaðar. Víða um land, í láglendi
og á hálendi sér maður brúnar moldir
og rofabörð sem annaðhvort fjúka
eða skolast burt með fallvötnum. Á
vorin sér fólk með opin augun víða
um land miklar gróðurskemmdir
vegna vatnsrofs. Víða um land sjást
fjallshlíðar sem ekki halda jarðvegi,
sem síðan rennur niður á láglendi.
Eftir standa gróðurlausar hlíðar.
Þetta gefur að líta um allt land.
Það má ekki skilja mig sem svo
að ég telji að friðun lands sé eina
lausnin. Vandamálið er mun djúp-
stæðara en svo. Víða er landeyðing
svo mikil að friðun hefur engin
áhrif, nema litið sé til árhundraða.
Sérstæð jarðvegsgerð gerir það að
verkum að frostlyfting heldur landi
gróðurlausu árhundruðum saman
ef ekki koma til inngrip önnur en
friðun. Sums staðar skilar friðun
þó ótrúlegum framförum á fáum
árum. Köfnunarefnisbinding er lítil
í íslenskum vistkerfum og því tekur
það langan tíma að byggja upp frjó-
semi á auðnum án inngripa. Þó að
íslenskur jarðvegur sé rofgjarn getur
hann þó verið mjög frjósamur ef rétt
er með hann farið. Náttúra Íslands er
miskunnarlaus en gjöful. Þar er happ
okkar fólgið.
Hægt að umbylta loftslagi og
ræktunarskilyrðum með trjárækt
Þörf er á inngripum. Með nýtingu
belgjurta, áburðargjafar og trjágróð-
urs er hægt að búa til frjósamt land úr
auðnum Íslands. En einungis ef við
ákveðum að gera það. Komið hefur í
ljós að hægt er að rækta timburskóg
á Íslandi mun víðar en bjartsýnustu
menn óraði fyrir. Rannsóknir hafa
sýnt að með aukinni trjá- og skjól-
beltarækt er hægt að umbylta lofts-
lagi og ræktunarskilyrðum í heilum
héruðum. Veðurfræðingar hafa bent
á að með því að græða upp auðnir
hálendisins megi gera út af við hina
hvimleiðu hafgolu, sem svo víða
spillir góðviðrisdögum sumars.
Hvað þýðingu hefur þetta allt
saman fyrir landbúnað dagsins í
dag? Viljum við ekki endurheimta
þau ræktunarskilyrði sem voru við
landnám? Eða veljum við frekar að
búa í köldu, vindasömu og harð-
býlu landi? Bændum verður tíðrætt
um matvælaöryggi. Hversu mikið
matvælaöryggi væri fólgið í því að
byggja upp gróðurauðlindina? Með
vænlegri ræktunarskilyrðum gætum
við margfaldað ræktun matvæla
hérlendis. Neðan 200 metra hæðar
yfir sjávarmáli eru um 5000 ferkíló-
metrar af auðnum. Milli 200 og 300
metra hæðar yfir sjávarmáli eru 5000
til viðbótar. Þetta eru einn tíundi af
flatarmáli Íslands. Verulegan hluta
þeirra mætti rækta upp. Eftir hverju
bíðum við? Til hvers að beita snauða
mela, einstaka holtasóleyjar og
skriðnablóm, þegar hægt væri að
koma í þá skógi á örfáum áratug-
um? Skógi sem gæfi skjól fyrir fólk,
fénað og gróður auk timburs.
Bændum verður tíðrætt um gjald-
eyrissparnað. Væri ekki mikinn
gjaldeyrissparnað að sækja með því
að framleiða eigið timbur og spara
innflutning á því? Timburframleiðsla
gæti orðið annar hornsteinn í dreifð-
um byggðum landsins. Þess má geta
að víða í dreifhéruðum Skandinavíu
er viðarhögg meginatvinnuvegur á
sambærilegum breiddargráðum og
hér.
Bylting hugarfarsins
Hvert verður framlag landbúnaðar
til baráttu gegn loftslagsbreyting-
um? Sennilega ekki lambakjöt.
Raunar skilst mér að kolefnisfótspor
lambakjötsframleiðslu sé algjörlega
risavaxið hérlendis, þó líklega sé
það mjög breytileg milli búa og
landshluta. Samkvæmt skýrslu
Landbúnaðarháskólans um losun
gróðurhúsalofttegunda úr land-
búnaði er um 72% alls útblásturs
gróðurhúsalofttegunda hérlendis
vegna landnýtingar. Landgræðsla
með skógrækt, ásamt endurheimt
votlendis, gæti orðið mikilvægasta
framlag Íslands til baráttunnar við
loftslagsbreytingar. Ef sauðfjár-
bændum er alvara með stefnu um
kolefnisjöfnun er rétt að bretta
upp ermarnar, en líka að taka upp
reiknistokkinn.
Hvar stendur þá sauðfjárræktin?
Er skynsamlegt, í ljósi sögunnar og
ástands landsins, að leggja alla þessa
orku í ræktun á sauðfé? Geta bænd-
ur haldið því kinnroðalaust fram að
afurðir sauðkindarinnar séu vistvæn-
ar? Ég held ekki. En sauðfjárræktin
og íslenskar sveitir eiga sér bjarta
framtíð ef bændur sameinast um
rétt markmið og hugsa stórt. Það er
hagur allra Íslendinga að gera metn-
aðarfullar grundvallarbreytingar á
land nýtingar málum hérlendis, og
það þarf að byrja á sauðfjárrækt-
inni. Fyrsta skrefið er bylting hugar-
farsins.
Egill Gautason
Engihlíð, Vopnafirði
LESENDABÁS
Sauðfjárrækt og landnýting í fortíð og framtíð
Myndir / Halldóra Andrésdóttir