Bændablaðið - 02.11.2017, Side 39

39Bændablaðið | Fimmtudagur 2. nóvember 2017
er raunin önnur og eigna- og
nýtingarréttur einstaklinga á landi
ekki alltaf viðurkenndur og aðgengi
að náttúruauðlindum deilt meðal
margra án þess að nokkur einn eigi
landið. Í Vestur-Afríku eru dæmi um
að ólíkir neytendur, karlar, konur,
bændur, hirðingjar og kirkjur, hafi
sama rétt og aðgang að ólíkum
landgæðum eins og beitarlandi
fyrir búfé eða skógarnytjum. Einnig
getur rétturinn til nytjanna verið
mismunandi eftir árstímum.
Lögbundin landnýting er oft
og tíðum ekki nógu sveigjanleg
til að takast á við flókið kerfi
landnýtingar. Á hinn bóginn, þar
sem landréttindi eru ekki formlega
staðfest eða lúta stjórnvöldum, er
oft auðvelt að beita þrýstingi til
að komast yfir landið og auðlindir
þess, samfélaginu og umhverfinu
til vansa.
Í mörgum þróunarríkjum skorti
fullnægjandi lög eða ekki hefur
tekist að koma í framkvæmd
reglugerðum sem skilgreina
heimildir til landnotkunar eða
eignarhalds á landi og auðlindum
þess. Slíkt getur leitt til sjálftöku
einstaklinga eða fyrirtækja á landi
með skelfilegum afleiðingum fyrir
þá sem nytja landið fyrir. Einnig
kemur fyrir að land er eignað
einstaklingum eða fyrirtækjum án
þess að leitað hafi verið samþykkis
samfélaga sem á því búa og nytja
eða að samfélögin hafi fengið
bætur fyrir landtökuna. Fjölmargir
þættir geta valdið því að fólk
yfirgefi dreifbýlið, til dæmis átök
eða landhremming, og flytji í
þéttbýli. Möguleikar til sjálfbærrar
landnýtingar geta því takmarkast af
lýðfræðilegum orsökum og áhrifum
samtímans á frumbyggjasamfélög.
Land í almannaþágu
Land gegnir mikilvægu hlutverki
þegar kemur að bindingu kolefnis úr
andrúmslofti, hringrás lífrænna efna
og vatns og annarra vistfræðilegra
þátta sem gagnast samfélögum sem
heild. Sé stjórn landnýtingar slæm
missir landið getuna til að viðhalda
vistkerfinu. Land er mósaík margra
vistkerfa sem samfélag manna er
hluti af. Ekki er nógu oft litið til
hlutverks landsins í almannaþágu
við ákvörðun um landnýtingu og
áætlanagerð.
Gæslumenn lands geta aukið
við eða dregið úr neikvæðum
áhrifum landnýtingar og þannig
skilað betra landi samfélaginu til
heilla. Einfaldar ákvarðanir eins og
að fella tré eða plægja gróið land
losar kolefni út í andrúmsloftið
og hefur þannig neikvæð áhrif á
loftslagsbreytingar.
Í Nígeríu hafa vatnasvæði áa
marglaga nýtingu sem tengjast
ólíkum hagsmunaaðilum. Samfélög
sem veiða fisk nýta landið yfir
regntímann til fiskjar en bændur
planta út nytjajurtum á þurrari
tímum ársins. Að lokinni uppskeru
nytjajurtanna nýta hirðingjar landið
til beitar fyrir búfé. Í tilfelli sem
þessu er erfitt að ákvarða hverjum
landið tilheyrir. Réttindi til nýtingar
skarast og nauðsynlegt að forðast
misskilning fari af stað umræða
um hefðbundið eignarhald á landi.
Í mörgum tilfellum tilheyrir land og
rétturinn til að nýta það samfélaginu
sem samanstendur af ólíkum hópum
með ólíkar þarfir til landnýtingar.
Skilgreining á landrétti þarf því
að greina og taka tillit til ólíkra
félagslegra þátta þegar kemur að
samningum um landnýtingu.
Tengslin við landið
Spurningar um eignarhald, réttindi
og ábyrgð á landi eru krefjandi
og flóknar og því erfitt að orða
þær á einfaldan hátt. Svörin
tengjast lögum og rétti til landsins
og samfélagslegum venjum og
hefðum um landnýtingu. Í huga
margra tengist hugmyndin um land
reisn, menningu og sjálfsmynd og
eignarhald á landi hugmyndinni
um frelsi, sjálfsmynd og öryggi.
Óhindraður aðgangur að landi getur
tengst sjálfsmynd fólks og vissunni
um samfellu milli kynslóða. Í huga
margra er nýtingarréttur á landi
grundvallar mannréttindi.
Fjöldi fólks nýtur góðs af því
að yrkja og nýta landið og öðlast
með því andlega og menningarlega
sjálfsmynd. Að vera í beinni
snertingu við landið getur leitt til
betri líkamlegrar og andlegrar heilsu
og styrkingar á sjálfsmynd fólks. Í
samfélögum þar sem tengslin við
landið eru mikil er sjálfbær nýting
oft hluti af hefðinni.
Undanfarin ár hefur hugmyndinni
um tilvistarrétt allra lífvera vaxið
ásmegin. Hugmyndin felur í sér að
allar lífverur hafi rétt til lífs í sínu
náttúrulega vistkerfi. Rannsóknir
sýna að hugmyndin á auknu fylgi
að fagna í ólíkum samfélögum
manna um allan heim og að flestum
þyki sjálfsagt að koma í veg fyrir
útrýmingu tegunda sé þess nokkur
kostur. Gríðarlegur stuðningur
fólks til að bjarga tegundum
sem eru táknmyndir fyrir dýr í
útrýmingarhættu, eins og tígrisdýr
og pandabirnir, sem fæst fólk mun
sjá í sínu náttúrulega umhverfi, sýnir
að viðhald tegundanna tengist ekki
eingöngu nýtingarsjónarmiðum.
Viðhorf að þessu tagi eru ríkjandi
hugmyndir helstu heimspekinga og
trúarbragða heimsins, sem á sama
tíma krefjast ábyrgðar stjórnvalda
þegar kemur að verndun lífríkisins.
Leiðtogar allra helstu trúarbragða
heims hafa gefið út yfirlýsingu þar
sem þeir viðurkenna siðferðislega
skyldu manna til að vernda það sem
eftir finnst af náttúrunni. Menningin
gegnir mikilvægu hlutverki í
að sameina ólík sjónarmið um
það hvernig á að bregðast við
breytingum á landi, landnýtingu og
landslagi. Ólík menningarsamfélög
hafa ólíkar skoðanir á því hvernig
nýta skuli land og hvernig þróun
þess skal vera. Ytri efnahagsleg
öfl geta einnig haft gríðarleg áhrif
á landnýtingu og jafnvel tortímt
hugmyndum manna um tengsl sín
við landið.
Árekstrar hefða og nútíma eru
dæmigerðir fyrir hnattvæðingu
samtímans og auka líkur á ósáttum
vegna landnýtingar og yfirráða
þeirra. Sumir telja að setja skuli
markaðsvirði landsins í forgang
og meta það út frá forsendum þess.
Aðrir telja að land hafi virði á eigin
forsendum og að þær forsendur
glatist þegar einungis er litið til þess
að hámarka þann efnahagslega arð
sem landið geti veitt.
Niðurstaða
Viðurkenna þarf sjónarmið
ólíkra hagsmunaaðila og tryggja
þátttöku þeirra í ákvarðanatöku um
landnýtingu, skipulag og stjórnun
þess. Hvort sem land er í eigu
stjórnvalda, fyrirtækja, samfélaga
eða einstaklinga eru allir háðir
landi hvað varða heilsu og vellíðan.
Mannkynið hefur ekki efni á að líta
framhjá þessari staðreynd.