Bændablaðið - 18.11.2021, Blaðsíða 33

Bændablaðið | Fimmtudagur 18. nóvember 2021 33
Skapljúf en smá
Þrátt fyrir að hafa aldrei verið tamin
eru hrossin mannvön og meðfærileg.
„Það er greinilegt að Kjartan bóndi
hefur farið vel að þeim, þau eru alveg
óhrædd og afskaplega yfirveguð,“
segir Kristinn.
Það kom enda verulega á óvart
hve smölun og flutningur á hross-
unum reyndist auðveldur. Hrossin,
sem hafa aldrei verið snert nema af
Kjartani bónda, tóku því með stóískri
ró að vera meðhöndluð af dýralækni
og öðru aðkomufólki og sett á hesta-
kerru og keyrð að Árbæjarhjáleigu.
„Þau voru ekki einu sinni sveitt
eftir flutning,“ segir Kristinn. Þau
una sér vel í beitarhólfi við Rangá,
þar sem Kristinn getur fylgst með
þeim út um stofugluggann hjá sér.
Hrossin eru, eins og gefur að
skilja, erfðafræðilega einsleit.
Sennilega eru þau á aldrinum 4-18
vetra. Þau halda sig þétt saman og
stóðhesturinn gengur venjulega
fremstur eða aftastur þegar þau færa
sig. Þau eru yfirmáta róleg. Kristinn
segir að miðað við hjarðhegðunina
sé rauða merin líklegast elsti einstak-
lingurinn í hópnum, því hún virðist
tortryggnust. Yngri hryssurnar fara
enn undir eldri hryssur og sjúga og
mátti þannig sjá fullorðið hross sjúga
þá rauðu þegar tíðindakona skoðaði
hópinn. Flest voru þau forvitin en
sjálfsörugg, leyfðu nálgun og voru
gæf.
Hrossin eru fótstutt og lágvaxin,
það stærsta varla meira en 120 cm á
herðakamb. Til samanburðar er með-
alhæð íslenskra hrossa í dag 142 cm á
herðakamb. Þau samsvara sér þó vel,
hófar og fætur sterkir, hárafarið gott,
öll með fax og tagl í ríflegu meðallagi
og ekki að sjá annað en en þau séu
heilbrigð.
„Þau eru álíka í útliti eins og hross
voru í gamla daga. Þau eru þykk, ekki
stór og kannski ekki falleg miðað við
ræktunarstaðla,“ segir Kristinn.
Hann segir næstu skref með hrossin
sé að leyfa þeim að vera í rólegheit-
um í bili. Athuga þurfi hvort breytt
umhverfi gæti haft áhrif á heilbrigði
þeirra, til að mynda sé ekki vitað hvort
þau séu útsett fyrir hrossasjúkdómum.
Til framtíðar segir hann áhugavert að
vita hvernig yngstu hrossin temjast.
Þá sé stefnan að athuga hvort hrys-
surnar fyljist við óskyldum stóðhesti
og hvort stóðhesturinn fylji aðrar hrys-
sur og sjá hvað kemur út úr blendings-
rækt við hross af öðrum meiði. Ef
svo reynist geta Botnahrossin reynst
erfðaauðlegð fyrir íslenska hrossa-
stofninn.
Ómenguð erfðaauðlind
Ef hrossin reynast erfðamengislega
eins einangruð og saga þeirra gæti
bent til geta rannsóknir á hrossunum
í samanburði við hross í meginrækt-
unarstofninum reynst merkileg sagn-
fræðileg heimild. Hrossin gætu til að
mynda búið yfir erfðafræðilegum
eiginleikum og fjölbreytileika sem
við höfum glatað úr stofninum í dag,
að sögn Freyju Imsland, doktors í
erfðafræði.
„Það má segja að hópurinn sé
erfðafræðileg heimild um fyrri tíma,
en að sama skapi erfðaauðlind. Ég hef
kannski aðra sýn á erfðafræðina en
kynbótafræðingar, en það er augljóst
að eftir að skipulögð ræktun hófst
höfum við glatað erfðafjölbreytileika
úr íslenska hrossastofninum,“ segir
Freyja.
„Ef við skoðum virka ræktunar-
stofninn frá sjónarhóli kynbóta- og
keppnisræktunar og berum hann
saman við þann hrossastofn sem við
höfðum fyrir 70 árum, þá er erfða-
fjölbreytileikinn mun minni í dag.
Stofninn í heild er miklu skyldari
innbyrðis en hann var. Það eykur
hættu á að víkjandi erfðagallar verði
að vanda í ræktun. Árþúsundum
saman, allt frá því hesturinn var fyrst
taminn, hefur maðurinn verið að
draga úr óséðum erfðafjölbreytileika
hrossa. Það að hraða því ferli með
sterku úrvali og fábreytni í vali á
ræktunargripum felur í sér hættu fyrir
erfðafræðilegt heilbrigði. Með tíð og
tíma færum við að sjá verra stofn-
heilbrigði, frjósemisvanda, aukningu
á erfðatengdum sjúkdómum og svo
þar fram eftir götunum. Það að finna
hross eins og þessi sem eru ósnert af
áhrifum skipulagðrar ræktunar er því
frábært. Þetta eru mikilvægar menn-
ingarminjar, ómengaðar af skoðunum
hrossaspekúlanta og ræktunarmenn-
ingar. Með því að blanda þeim við
meginræktunarstofninn þá stuðlum
við að heilbrigði hans í heild. Við
getum vonast eftir því að það auki
á blendingsþrótt, bæti fjölbreytileika
stofnsins og efli erfðaauðlegð hans.“
Freyja segir mikilvægt að
varðveita hross sem eru óskyld virka
ræktunarstofninum. „Við vitum
kannski ekki upp á hár hvað við höfum
í höndunum, en framtíðin á það inni
hjá okkur að við varðveitum íslenska
hestinn fyrir hana. Okkar hlutverk er
að sjá til þess að komandi kynslóðir
búi ekki við snauðari veröld. Þessi
hross gera veröldina vissulega auðugri
að fjölbreytileika. Enginn veit hvað
átt hefur fyrr en misst hefur,“ segir
Freyja.
Botnahrossin geta reynst erfðaauðlegð fyrir íslenska hrossa stofninn. Hægt væri að gera áhugaverðar rannsóknir
á genum þeirra í samanburði við meginræktunarstofninn. Mynd/ghp
Rauðka frá Botnum. Mynd/Páll Imsland
Blesa og Fjöður frá Botnum. Mynd/Páll Imsland
Syrja frá Botnum. Mynd/Páll Imsland
Blesa frá Botnum. Mynd/ghp
„Við vitum kannski ekki upp á hár hvað við höfum í höndunum, en framtíðin á það inni hjá okkur að við varðveitum
íslenska hestinn," segir Freyja Imsland meðal annars. „Þessi hross gera veröldina vissulega auðugri að fjölbreytileika.“
Mynd/Ásmundur Friðriksson