Morgunblaðið - 01.04.2022, Síða 36

36 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. APRÍL 2022
Í Kling & Bang í Marshall-húsinu
verður á morgun, laugardag, kl. 17
opnuð sýningin Three Rearrange-
ments – A Commonality of Escape.
Þar sýna Daníel Ágúst Ágústs-
son (f. 1996), Pétur Magnússon (f.
1958), Pier Yves Larouche (f. 1988)
og Richard Müller (f. 1988) glæný
verk og umfangsmiklar innsetn-
ingar sem eru unnin sérstaklega í
salina. Í tilkynningu segir að á sýn-
ingunni glitti „í sannleikann í lyg-
inni. Listamennirnir vinna allir að
verkum sem á einhvern hátt
skekkja upplifun og tilfinningu
okkar fyrir rýmum í víðum skiln-
ingi, ásamt því að vinna náið með
sýningarrýmið sjálft.“ Daníel
Ágúst vinnur með umfangsmikla
skúlptúra og innsetningar með að-
ferðum og efnivið sem vísar í iðnað
og arkítektúr. Verk hans reyna
gjarnan á þekkingu áhorfandans á
umhverfi sínu þar sem rýnt er í
tengsl milli skilnings og skilnings-
leysis.
Að loknu námi hér á landi, á Ítal-
íu og í Hollandi var Pétur lengi bú-
settur í Amsterdam. Hann vinur
gjarnan með ljósmyndir og skúlp-
túr, oft lágmyndir og einkennast
aðferðir hans oft af blöndu af stáls-
míði og ljósmyndun.
Pier Yves Larouch býr og starf-
ar í Montreal. Verk hans birtast
sem hljóðverk og innsetningar.
Richard Müller býr og starfar í
London og notast gjarnan við staf-
ræna tækni í verkum sínum, oft og
tíðum á vitlausan hátt, til að skapa
hljóðverk, vídeó og innsetningar.
Glæný verk fjögurra listamanna sýnd í sölum Kling & Bang
Sýnandi Daníel Ágúst Ágústsson er einn
fjögurra listamanna sem sýna ný verk.
Félag um
átjándu aldar
fræði heldur
málþing í fyrir-
lestrasal Þjóðar-
bókhlöðu, 2. hæð,
á morgun,
laugardag. Hefst
þingið klukkan
13.30 og lýkur
16.15.
Yfirskrift
þessa málþings félagsins er „Enn af
nýjum rannsóknum sagnfræðinga á
sögu Íslands á átjándu og nítjándu
öld“ og erindin flytja fjórir sagn-
fræðingar.
Erindi Halldórs Baldurssonar,
sagnfræðings og læknis, nefnist
„Þegar fylgdarskipið fórst“; Sigríð-
ur Sigurðardóttir, sagnfræðingur
og lektor við Háskólann á Hólum,
flytur erindið „Torf sem bygging-
arefni á átjándu öld“; Guðrún Hild-
ur Rosenkjær, sagnfræðingur og
klæða- og kjólameistari hjá Ann-
ríki, flytur erindið „Þjóðbúningar
og skart – Prjónaðar gersemar og
þarfaþing í fataeign Íslendinga á
átjándu öld“; og Eiríkur Her-
mannsson sagnfræðingur flytur
loks erindið „Íslenskir Stokk-
húsþrælar, 1805-1811, afdrif og ör-
lög“.
Fundarstjóri er Gunndís Eva
Baldursdóttir sagnfræðinemi.
Málþing félags um 18. aldar fræði
Guðrún Hildur
Rosenkjær
VIÐTAL
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
„Það er margt að mér, en ég er
ekkert sérstaklega stjórnsamur.
Mér finnst því ágætt að fylgjast ekki
með æfingaferlinu fyrr en á loka-
metrunum. Með því móti getur leik-
hópurinn heldur ekki leitað of mikið
til mín sem höfundar um að leysa
einhver mál eins og einhver barba-
mamma með sínar barbabrellur,
heldur verða þau sjálf að finna sínar
lausnir. Ég verð
hins vegar með
þeim síðustu
tvær vikurnar og
er mjög spenntur
að sjá útkom-
una,“ segir leik-
skáldið Tyrfingur
Tyrfingsson.
Nýjasta leikrit
hans, Sjö ævin-
týri um skömm,
verður frumsýnt
á Stóra sviði Þjóðleikhússins í kvöld
í leikstjórn Stefáns Jónssonar. Tyrf-
ingur var staddur í Hollandi, þar
sem hann býr og starfar, þegar
blaðamaður nái tali af honum fyrr í
mánuðinum til að ræða verkið.
Á vef Þjóðleikhússins er leikritinu
lýst sem ósvífnum kabarett með
kanamellum og lögreglustjóranum á
höfuðborgarsvæðinu. Af lestri
verksins að dæma er ljóst að þú
gerir miklar kröfur til leikhópsins.
„Þarna vinnur það með mér sem
höfundur að ég er að upplagi gjör-
samlega markalaus – hef hvorki
innri né ytri mörk. Ég hef enga
tæknilega kunnáttu og get sem
dæmi ekki sett saman IKEA-mublu.
Þannig að þegar leikhópurinn er að
segja mér að einhverjar skiptingar
séu vonlausar og engin leið að láta
eitthvað gerast á sviðinu þá hafði ég
ekki hugmyndaflugið til að vita að
þetta væri svona vonlaust. Þetta er
því ekki kvikindisskapur heldur
skortur á þekkingu.“
„Ólst upp á Kleppi“
Nýjasta verk þitt á það sameigin-
legt með fyrri verkum þínum að þú
skrifar af ótrúlega djúpu innsæi um
manneskjuna. Hefur þú stúderað
sálarlíf mannsins sérstaklega til að
geta skrifað af svo góðum skilningi?
„Þetta er mjög góð spurning. Í
raun kemst ég ekki hjá því að vera
innan um geðveiki og lækningar við
geðveiki af því ég ólst upp á Kleppi.
Mamma mín var gerð að hjúkrunar-
deildarstjóra á Kleppi þegar hún var
mjög ung og mamma og pabbi voru
svo blönk meðan þau voru að byggja
í Kópavogi að við fengum inni í
starfsmannabústöðum við Klepps-
spítala. Mínar fyrstu minningar eru
frá því þegar ég, ásamt Brynjari vini
mínum, skrópaði á leikskólanum í
öðrum starfsmannabústað þarna og
við hlupum yfir á Klepp til að leita að
mömmu. Þar tóku á móti okkur risa-
stórir karlmenn í hópi sjúklinga sem
tóku okkur upp á háhest og báru
okkur upp á deild 13 þar sem
mamma var að vinna,“ segir Tyrf-
ingur og rifjar upp að nálægðin við
Klepp hafi haft mikil áhrif á sig.
Ein lykilpersóna nýja verksins er
einmitt geðlæknir. Hvað kemur til?
„Þegar ég byrjaði að skrifa verkið
vissi ég fljótlega að ég vildi hafa geð-
lækni í verkinu. Ég spurði einu sinni
geðlækni sem ég vissi að hefði hjálp-
að mörgum af hverju hann væri
svona góður geðlæknir og hann
svaraði: „Af því ég er svo geðveik-
ur.“ Eftir að geðlæknir verksins var
mættur á svæðið tók ég, til undir-
búnings, viðtöl við nokkurn fjölda
geðlækna og þerapista. Í kjölfarið
fór ég að skoða og lesa skrif Marie-
Louise von Franz, sem var sam-
starfskona Carls Gustavs Jung. Hún
rannsakaði sérstaklega ævintýri, en
geðlækningar hefjast að svo mörgu
leyti með Jung í ævintýrunum.
Marie-Louise talaði til dæmis um
það að ævintýrin væru spegill ofan í
undirmeðvitund þjóðar. Ef við skoð-
um ævintýri Íslands, sem er ný-
lenduþjóð kúguð af Dönum, þá er
ekkert skrýtið að óvættirnir séu fal-
legt og fínt huldufólk, sem er dyntótt
og andstyggilegt og enginn skilur
neitt í en allir dýrka.“
Hversu mikilvægt er fyrir þig sem
höfund að rannsaka viðfangsefni?
„Ég held að ég geri það sífellt
meira. Eftir því sem ég eldist hef ég
sem höfundur sífellt minni áhuga á
sjálfum mér – kannski sem betur
fer. Þannig hef ég sífellt minni
áhuga á minni sýn á heiminum og
langar mun meira að heyra hvað
heimurinn vill sjálfur um sig segja.
Að því leyti fer ég að rannsaka meira
og vilja vita meira og hverfa ofan í
heima og fólk. Ég hef alltaf gert það
en það hefur aukist með árunum.“
„Kúkaði aðeins í heyið“
Óhætt er að segja að nýjasta leik-
rit þitt beri sterk höfundareinkenni
t.d. þegar kemur að biksvörtum
húmor. Það vekur athygli mína að
amman úr stuttverkinu Skúrinn á
sléttunni snýr aftur. Hvað veldur?
„Amma dó fljótlega eftir að ég
byrjaði að skrifa verkið og þannig
rataði hún inn í það. Hún bara
mætti, svona eins og geðlæknirinn,
og kom sér fyrir inni í verkinu.
Amma var töfrandi og mjög fyndin,
en á sama tíma ákaflega langt leidd-
ur alkóhólisti. Samskiptin í kringum
alkóhólista verða eins og Frúin í
Hamborg þar sem bannað er að
segja já og nei, svart og hvítt. Þegar
hún dó hvarf um leið sá ómeðvitaði
ótti sem ég bar í samskiptum við
hana og auðveldara varð að kalla
hlutina sínum réttu nöfnum. Þegar
ég var lítill skrifaði ég sögur sem
pabbi faxaði til hennar í Bandaríkj-
unum þar sem hún las þær fyrir vin-
konur sínar, hinar kanamellurnar.
Hún tók af mér það loforð að ég yrði
að gera hana fræga. Henni fannst
stuttverkið Skúrinn á sléttunni sem
sett var upp 2013 of lítil uppfærsla
sem gerði hana ekki nógu fræga.
Kannski er ég bara enn og aftur að
reyna að gera ömmu mína fræga,
eins og ég lofaði sem barn,“ segir
Tyrfingur og tekur fram að það hafi
tekið hann tíma að skrifa verkið.
„Ég var lengi að skrifa verkið,“
segir Tyrfingur og rifjar upp að þar
hafi sorgarferlið í tengslum við
ömmu hans haft áhrif. „Þar sem ég
bý í Amsterdam var ég ekki við-
staddur jarðarför hennar heldur
fylgdist með henni á netinu. Ég kúk-
aði aðeins í heyið með því að kveðja
hana ekki almennilega, en vonandi
getur verkið slegið aðeins á skömm-
ina og samviskubitið.“
Ævintýra- og barnaþrá
Þetta er fyrsta leikritið sem þú
skrifar fyrir stóra svið. Hvaða áhrif
hafði það á sköpunarferlið?
„Þegar ég var að læra í London
man ég að þar var snobbað mest fyr-
ir verkum sem gerðust á einum stað
á einum tíma, því það er erfiðast að
skrifa slík verk. Þannig að ég var
alltaf að sanna að ég gæti það. Nú er
ég hins vegar búinn að skrifa svo-
leiðis verk svo lengi að mig langaði
að prófa eitthvað nýtt. Eftir að hafa
séð allar þessar ævintýralegu sýn-
ingar á stóra sviðinu frá því ég var
barn og farið með leikskólanum af
Kleppi í heimsókn í Þjóðleikhúsið og
séð hvernig Stóra sviðið snýst þá
kveikti það einhverja ævintýra- og
barnaþrá sem endurspeglast í verk-
inu. Það er eitthvað bernskt við
Stóra sviðið þar sem Soffía frænka
hefur farið hamförum í Karde-
mommubænum,“ segir Tyrfingur.
Þá er væntanlega ekki amalegt að
vera með tvær leikkonur í uppfærslu
þinni sem leikið hafa Soffíu frænku,
þ.e. Ólafíu Hrönn Jónsdóttur og
Steinunni Ólínu Þorsteinsdóttur?
„Einmitt, ein Soffía var ekki nóg.
Við þurfum tvær og fengum,“ segir
Tyrfingur og skellir upp úr. Þess má
geta að í öðrum lykilhlutverkum eru
Ilmur Kristjánsdóttir, Hilmir Snær
Guðnason og Eggert Þorleifsson.
Skömmin er svo hverful
Þú notar ævintýrin til að skilja
manneskjuna en ert jafnframt að
skoða skömmina sem fyrirbæri.
Hvað er það við skömmina er heillar
sem viðfangsefni?
„Hversu hún er smitandi, bæði
erfist og lærist af öðrum. Það er for-
vitnilegt hvernig hún tengist líkam-
anum, því þegar við skömmust okk-
ar þá roðnum við yfirleitt. Skömmin
er líka nátengd kynferðissviðinu og
öllum öfuguggahætti. Þrátt fyrir að
geta sem tilfinning valdið miklum
skaða þá er hún líka nauðsynleg því
hún heldur samfélaginu saman. Gall-
inn við Pútín er að hann skammast
sín ekki, því ef hann gerði það þá
væri staðan ekki sú sem hún er í
heimsmálunum,“ segir Tyrfingur og
leggur áherslu á að markmiðið sé
ekki að komast handan skammar-
innar með sama hætti og markmiðið
er með sektarkennd og hatur.
„Guðbrandur Árni Ísberg sendi
fyrir nokkrum árum frá sér frábæra
bók sem heitir einfaldlega Skömmin.
Hann talar um að semja frið við
skömmina, en einkenni hennar er að
hún kemur sér svo auðveldlega und-
an. Um leið og við nefnum skömm-
ina á nafn kemur hún sér undan.
Hverfulleiki skammarinnar birtist
líka í því að það sem við skömmumst
okkar fyrir getur breyst í samhengi
við það hvernig samfélagið og af-
staða fólks breytist. Þannig gengur
skömmin í tískubylgjum. Fyrir
nokkrum áratugum skammaðist fólk
sín fyrir að stunda of mikið kynlíf.
Nú skammast það sín fyrir að
stunda of lítið kynlíf. Tilfinningin er
alltaf sú sama þó aðstæðurnar
breytist, sem ætti að vera sönnunar-
gagnið fyrir því hvað hún er hverful
og við þyrftum ekki að taka hana
svona alvarlega.“
Nú býrð þú og starfar í Amster-
dam í Hollandi. Hvers vegna velur
þú að búa erlendis þegar þú skrifar
fyrir Íslendinga?
„Ég upplifi sjálfan mig fyrst sem
áhorfanda og svo sem höfund. Mér
finnst því nauðsynlegt að vera stað-
settur þannig að stutt sé að fara í
leikhús og á leiklistarhátíðir. Þar
sem ég er að skrifa fyrir Íslendinga
þá finnst mér mikilvægt að ég sé að
sjá aðra hluti en aðrir höfundar á
Íslandi og fá annars konar inn-
blástur. Við þetta bætist að mér
finnst miklu auðveldara að elska
Ísland úr fjarlægð með heilt Atlants-
haf á milli. Það er eðlilegt að gagn-
rýna samfélag, en úr fjarlægðinni
finnst mér ég geta gert það af meiri
ást – sem mér finnst mjög mikil-
vægt,“ segir Tyrfingur að lokum.
„Reyna að gera ömmu mína fræga“
- Sjö ævintýri um skömm eftir Tyrfing Tyrfingsson frumsýnt á Stóra sviði Þjóðleikhússins í kvöld
- „Það er eðlilegt að gagnrýna samfélag, en úr fjarlægðinni finnst mér ég geta gert það af meiri ást“
Ljósmynd/Jorri
Skömm „Skömmin er líka nátengd kynferðissviðinu og öllum öfuguggahætti,“ segir Tyrfingur Tyrfingsson.
Tyrfingur
Tyrfingsson