Læknaneminn - 01.10.1979, Síða 34

áhrif eru aðallega bundin árásarhneigð andstætt
undirgefni geldingsins. Hlutfallið milli anaboliskra
og karlverkandi áhrifa einstakra karlhormóna er
breytilegt og nokkrir synthetiskir sterar (methyl-
testosterone o. fl.) hafa verið notaðir til ýmissa
hluta, þ. á m. aukinna vöðvabygginga í dýrum og
mönnum.
Kvenhormónar hafa áhrif á líkamsþunga og bygg-
ingu, einnig á efnaskipti lípíða, kolvetna, proteina
og steinefna. Þau hafa áhrif á blóðrásarkerfið og
ónæmiskerfið, styrk háræða (fragility) og einnig
önnur innkirtlakerfi t. d. skjaldkirtils og nýrna-
hettna.
Með þróuðum aðferðum, sem notast við geisla-
merkt forefni (precursors), hefur verið sýnt fram á
að geislamerkt RNA og protein í legi og hvekki
(prostate) voru mynduð á nokkrum mínútum eftir
að kynhormónum hafði verið dælt í geltar rottur.
Geislamerkt DNA jókst einnig og gaf þannig til
kynna kjarnaskiptingu. Þannig hefur átt sér stað
bæði hypertrophy (proteinaukning í vefjum) og
hyperplasia (frumufjölgun) í vefjunum. DNA og
RNA polymerasar aukast einnig en áhrif á frumu-
fjölgun hverfa við áframhaldandi honnónagjöf, sem
bendir til innri stjórnunar í frumunum gagnvart
svörun við kynsterum.
Kannanir á verkunarmáta kynstera hafa á síðustu
árum tekið mikið pláss í tímaritum, sem fjalla um
innkirtlafræði. Þessar rannsóknir hófust með braut-
ryðjandi vinnu rétt fyrir 1960 (sjá t. d. Jensen &
Jakobsen 1962, Rec Prog. Horm. Res., 18 387).
Þessir könnuðir merktu kvenhormóna með tritium
og tókst að búa til mjög hátt specifiskt activity (þ. e.
mikið geislamagn á hverja þunga-einingu). Dældu
þeir síðan hæfilega (physiological) stórum skömmt-
um af hormónunum í dýr og tókst í fyrsta skipti að
svna fram á mismunandi upptöku mismunandi vefja.
Þannig fannst sérhæf upptaka á tritium merktu
östradioli í legi, leggöngum og framparti heilading-
uls. Fliótlega var sýnt fram á að þessi líffæri höfðu
sérhæfð viðtök (recentors) fyrir östradiol og siðan
hefur komið í Ijós að viðtök þessi eru á geysistórum
proteinum í frymi (cytoplasma).
Þessi vinna var upphafið að öldu hliðstæðra rann-
sókna á öðrum hormónum, t. d. testosterone, proge-
sterone o. s. frv. og má sérstaklega nefna byltingar-
kennd áhrif þessara rannsókna á þekkingu manna á
D-vítamíni.
Karlhormónar hafa sérhæfa upptöku í hvekki, sáð-
blöðrum og sáðleiðurum. Frekari rannsóknir leiddu
í ljós, að 5a — dihydrotestosterone (DHT), sem er
ummyndað testosterone, frekar en testosteronið
sjálft fannst í kjörnum þessara líffæra jafnvel þó að
testosteroni einu saman hefði verið dælt í tilrauna-
dýrið. Það virtist því sem testosteroni hefði verið
breytt í DHT áður en það kom fram áhrifum sínum
í kjörnum líffæranna. IJvatinn 5« — reductase finnst
í microsomal (endoplasmic reticulum) hluta fruma
(eftir ultracentrifugation) og er fastbundið þar. Það
virðist því sem DHT og östradiol séu aðaláhrifaefni
kynhormónanna hvors um sig í kjarna þessara lif-
færa.
Cyproterone acetate (anti-androgen) og clomi-
phene citrate (clomid : antiöstrogen) virðast koma
fram áhrifum sínum við þennan hlekk í keðju fram-
vindunnar, þar sem þau keppa við hormónana um
sæti á viðtökum í frymi líffæra sem næm eru fyrir
hormónum. Þessir anti-kyn hormónar keppa einnig
um sæti á viðtöku í heiladingli og undirstúku og
hafa þannig áhrif á „feed-back“ stýringu hormón-
anna. Antihormónarnir gætu einnig haft áhrif á um-
myndun sterahormóna, t. d. með því að keppa um
sæti á hvatasameindum, sem taka þátt í byggingu
eða niðurbroti stera-hormónanna.
Testicular feminization heitir eitt sjaldgæft ein-
kennamunstur (syndrome) í mönnum og á sér hlið-
stæðu í dýrum í formi svokallaðra Tfm-músa og
Stanley-Grönbeck-rotta. Sýnist nú Ijóst að einkenni
stafi af því að líkaminn er ónæmur fyrir áhrifum
karlhormóna. Talið er að sérkenni sjúkdómsins stafi
af meðfæddri vöntun á viðtökum karlhormóna í
frymi.
í stuttu máli má segja að flest áhrif kynstera megi
skýra með áhrifum þeirra á DNA nýmyndun (repli-
cation) og frummyndun (transscription) í frumu-
kjörnum. Þetta er t. d. íengt því að actinomycin-T,
sem er RNA inhibitor (hemur nýmyndun RNA),
kemur í veg fyrir áhrif kynstera í þeim vefjum, sem
eðlilega svara kynsteragjöf (target organs). Að lok-
um má nefna mismuninn á svari vefja við kynster-
um á mismunandi þróunarstigi einstaklingsins. Þeg-
ar hefur verið minnst á næmi undirstúku fyrir karl-
24
LÆKNANEMINN